W poprzednim przystanku tej historii Ziemia dopiero powstawała. Była światem po gigantycznych zderzeniach, różnicowaniu wnętrza planety, narodzinach Księżyca i formowaniu pierwszych oceanów.
Teraz przesuwamy się o mniej więcej miliard lat do przodu.
To wystarczająco dużo czasu, żeby trafić na zupełnie inną planetę. Ziemia nadal bardzo różni się od współczesnej, ale nie jest już świeżo uformowanym światem dochodzącym do równowagi po swoich narodzinach. Ma oceany, atmosferę, fragmenty lądu wystające ponad wodę. Pada na niej deszcz, płyną rzeki, działają systemy hydrotermalne, wybuchają wulkany.
I przede wszystkim istnieje już życie.
Nie ma ani jednego drzewa, źdźbła trawy, kwiatu czy zwierzęcia. Nie usłyszymy ptaków ani owadów. Prawdopodobnie nie zobaczymy nawet niczego, co na pierwszy rzut oka uznalibyśmy za organizm.
Jak więc wyglądałby ten świat, gdybyśmy naprawdę mogli się na nim znaleźć?
Najpierw trzeba znaleźć kawałek lądu
Pierwszy problem naszego podróżnika w czasie byłby bardzo praktyczny. Gdzie właściwie wylądować?
Około 3,5 miliarda lat temu oceany prawdopodobnie zajmowały większą część powierzchni planety niż dzisiaj. Skorupa kontynentalna już istniała, ale nie oznacza to, że istniały kontynenty przypominające Afrykę, Azję czy Amerykę Południową.
Nowsze rekonstrukcje sugerują, że trwałe, rozległe obszary kontynentalne zaczęły wynurzać się na większą skalę dopiero około 3,2-3,0 miliarda lat temu. Wcześniej ponad powierzchnię oceanu mogły wystawać przede wszystkim mniejsze fragmenty skorupy, archipelagi, wyspy wulkaniczne i lokalnie wyniesione obszary. Część z nich mogła pojawiać się nad wodą tylko okresowo.
Nie potrafimy narysować mapy świata sprzed 3,5 miliarda lat. Większość ówczesnej skorupy została później przetworzona lub zniszczona. To, co ocalało, jest niewielką próbką dawnej powierzchni planety.
Mamy jednak kilka miejsc, które pozwalają zajrzeć w ten okres. Jednym z nich jest formacja Dresser w dzisiejszej Australii Zachodniej, datowana na około 3,48 miliarda lat. Zachowane skały wskazują, że istniał tam dynamiczny system wulkaniczno-hydrotermalny z płytkimi zbiornikami wodnymi, brzegami, gorącymi źródłami, kanałami przepływającej wody i okresowo wynurzonym terenem. Zachowały się nawet ślady środowiska, w którym działały gejzery.
To daje nam znacznie bardziej konkretny krajobraz niż po prostu „ocean z kilkoma wulkanami”.
Możemy wyobrazić sobie brzeg płytkiego zbiornika. Fale. Mokry piasek lub osad wulkaniczny. Strumień spływający po skalistym terenie. Kałuże pozostające po cofnięciu się wody. Parę unoszącą się nad gorącym źródłem.
Tyle że cały ten krajobraz pozbawiony jest roślinności.
Krajobraz bez roślin
Współczesny ląd jest niemal wszędzie biologicznie przekształcony. Korzenie rozbijają skały. Rośliny zatrzymują osady. Mikroorganizmy, grzyby i zwierzęta współtworzą glebę. Nawet kształt wielu rzek pośrednio zależy od roślinności.
Tutaj tego jeszcze nie ma.
Skały wychodzą bezpośrednio na powierzchnię. Pomiędzy nimi mogą znajdować się osady, popiół wulkaniczny, piasek, żwir i produkty chemicznego wietrzenia, ale nie znajdziemy współczesnej gleby bogatej w materię organiczną i poprzecinanej korzeniami.
Plaża, jeśli na nią trafimy, również nie musi przypominać współczesnej plaży z wakacyjnego zdjęcia. W wielu miejscach materiał pochodziłby z ciemnych skał wulkanicznych. Mogły istnieć także jasne osady krzemionkowe lub węglanowe, ale wizja całej archaicznej Ziemi pokrytej czarnym bazaltem byłaby takim samym uproszczeniem jak rysowanie wszędzie jasnych, piaszczystych wybrzeży.
Rzeki już istniały. W formacji Dresser zachowały się osady interpretowane jako powstałe w kanałach przepływającej wody. Bez roślin stabilizujących brzegi mogły jednak zachowywać się inaczej niż wiele współczesnych rzek.
Wulkanizm był ważnym elementem tego świata. W archaiku występowały między innymi komatyty, skały powstałe z niezwykle gorących magm, znacznie częstsze na młodej Ziemi niż obecnie. Są jednym ze świadectw tego, że wnętrze planety funkcjonowało inaczej niż dzisiaj.
Nie oznacza to jednak, że gdziekolwiek spojrzymy, zobaczymy fontannę lawy.
To częsty problem ilustracji młodej Ziemi: skoro planeta była bardziej aktywna geologicznie, każdy wolny fragment horyzontu zajmuje wybuchający wulkan. W rzeczywistości przez większość czasu w wielu miejscach mogło być po prostu spokojnie. Wiatr, fale, deszcz i skaliste wybrzeże nie wymagają aktywnego wulkanu w tle.
Nie wiemy natomiast, czy działała już pełna, współczesna tektonika płyt. To jeden z dużych sporów dotyczących archaiku. Część badań przesuwa początki procesów podobnych do subdukcji bardzo daleko w przeszłość, nawet przed 3,5 miliarda lat. Inne modele zakładają, że globalna sieć sztywnych płyt i stabilnych stref subdukcji powstała później, a wcześniejsza Ziemia funkcjonowała w innym reżimie tektonicznym.
W tym przypadku uczciwa rekonstrukcja musi pozostawić kilka możliwości.
Atmosfera, którą nie da się oddychać
Załóżmy, że stoimy już na brzegu archaicznego morza. Temperatura jest znośna, wiatr porusza wodę, nic wokół nie sugeruje natychmiastowego zagrożenia.
Zdjęcie hełmu szybko zakończyłoby jednak naszą wycieczkę.
Najważniejsza różnica pomiędzy tamtą atmosferą a dzisiejszą nie polega na obecności jakiegoś egzotycznego gazu. Problemem jest przede wszystkim to, czego prawie w niej nie było.
Tlenu.
Ślady nietypowego frakcjonowania izotopów siarki w skałach archaicznych są jednym z najmocniejszych dowodów na atmosferę praktycznie pozbawioną wolnego tlenu. Rekonstrukcje wskazują, że jego stężenie mogło pozostawać poniżej jednej milionowej współczesnego poziomu.
Dla człowieka oznacza to atmosferę nieoddychalną.
Nawet gdyby jej całkowite ciśnienie okazało się całkiem komfortowe, nasze płuca nie znalazłyby w niej tlenu potrzebnego do funkcjonowania. Bardzo szybko stracilibyśmy przytomność. Dwutlenek węgla, lokalne gazy wulkaniczne czy promieniowanie ultrafioletowe mogłyby stanowić dodatkowe zagrożenie, ale brak O2 wystarczyłby, żeby człowiek nie mógł tam przetrwać bez własnego źródła tlenu.
Co w takim razie znajdowało się w atmosferze?
Prawdopodobnie przede wszystkim azot, podobnie jak dzisiaj. Badania inkluzji płynnych uwięzionych w minerałach sprzed 3,0-3,5 miliarda lat sugerują, że ciśnienie parcjalne azotu nie było większe niż około 1,1 bara, a mogło być znacznie niższe. Całkowite ciśnienie atmosferyczne pozostaje słabo określone.
Dwutlenku węgla było prawdopodobnie więcej niż obecnie, choć jego dokładne stężenie jest przedmiotem sporów. Metan mógł być kolejnym ważnym gazem cieplarnianym, szczególnie jeśli na Ziemi działały już mikroorganizmy metanogenne. Rekonstrukcje atmosfery archaicznej dopuszczają znacznie wyższe stężenia CH4 niż współczesne.
To prowadzi do problemu, który pojawia się, gdy spojrzymy na Słońce.
Świeci ono słabiej niż dzisiaj.
Dlaczego ocean nie zamarzł?
Około 3,5 miliarda lat temu Słońce miało mniej więcej 75-80 procent dzisiejszej jasności. Wynika to ze standardowych modeli ewolucji gwiazd.
Przy dzisiejszej atmosferze taka Ziemia powinna być znacznie chłodniejsza.
Tymczasem geologia mówi jasno: na powierzchni istniała ciekła woda.
To tak zwany paradoks słabego młodego Słońca.
Najbardziej prawdopodobne rozwiązanie nie opiera się na jednym mechanizmie, lecz na kombinacji kilku czynników. Więcej CO2 i metanu wzmacniało efekt cieplarniany. Mniejsza powierzchnia lądów mogła zmniejszać albedo planety. Inne były chmury, chemia atmosfery i szybkość obrotu Ziemi. Poszczególne modele różnią się tym, jak duży udział przypisują każdemu z tych elementów.
Nie wiemy natomiast dokładnie, jak ciepło było.
Starsze interpretacje izotopów tlenu i krzemu prowadziły do wizji niemal tropikalnego globalnego oceanu o temperaturach 55, 70, a nawet ponad 80°C. Inne analizy wskazują na znacznie łagodniejsze warunki, miejscami poniżej 40°C. Jeszcze inne sugerują, że część sygnału odczytywanego wcześniej jako temperatura oceanu może wynikać z procesów zachodzących już po osadzeniu krzemionki.
Dlatego obraz Ziemi sprzed 3,5 miliarda lat jako globalnej sauny nie jest obecnie bezpieczną rekonstrukcją.
Wiemy, że istniały rozległe zbiorniki ciekłej wody. Wiemy, że lokalne temperatury pozwalały funkcjonować życiu. Nie potrafimy przypisać całej planecie jednej wiarygodnej temperatury.
Ocean pełen żelaza nie musi być zielony
Dochodzimy do wody.
Czy wygląda jak współczesne morze?
Chemicznie na pewno nie.
W głębszych częściach archaicznych oceanów praktycznie nie było tlenu. W takich warunkach żelazo mogło pozostawać rozpuszczone w postaci Fe2+, zamiast szybko utleniać się i wypadać z roztworu tak jak obecnie. Szacunki dla oceanów sprzed Wielkiego Zdarzenia Oksydacyjnego wskazują na stężenia rozpuszczonego żelaza wielokrotnie większe niż we współczesnej wodzie morskiej.
Inny był także obieg siarki i wielu innych pierwiastków. Siarczanów było znacznie mniej. Duża część głębszych wód oceanicznych miała prawdopodobnie charakter żelazisty i beztlenowy.
Zasolenie mogło być natomiast mniej egzotyczne, niż kiedyś przypuszczano. Analizy płynów zachowanych w kwarcu z terenów Pilbary i Barberton wskazują, że około 3,5-3,0 miliarda lat temu ocean mógł mieć zasolenie porównywalne ze współczesnym, choć zakres dopuszczalnych wartości jest szeroki.
A jaki miał kolor?
Tutaj łatwo pójść o krok za daleko.
Popularne ilustracje pokazują archaiczne morza jako ciemnozielone, brunatne, czarne albo niemal fluorescencyjne. Istnieją podstawy, by sądzić, że obecność żelaza, minerałów, zawiesin i mikroorganizmów mogła lokalnie wpływać na barwę wody. W określonych środowiskach zielonkawe, rdzawe, mleczne czy bardzo ciemne wody są możliwe.
Nie wynika z tego jednak, że cały ocean był zielony.
Czysta woda nadal ma swoje właściwości optyczne, a wygląd morza zależy również od głębokości, dna, nieba, falowania, ilości zawiesiny i organizmów. Archaiczny ocean prawdopodobnie nie miał jednej charakterystycznej barwy.
Jednolity zielony ocean jest więc bardziej konwencją ilustracyjną niż czymś, co możemy wyprowadzić bezpośrednio z geochemii.
Jak wyglądało niebo?
Brak tlenu oznacza również brak warstwy ozonowej porównywalnej ze współczesną.
Na powierzchnię docierało więc znacznie więcej szkodliwego promieniowania ultrafioletowego. Młode Słońce było przy tym bardziej aktywne w zakresie wysokoenergetycznego promieniowania niż dzisiejsze.
Ale z tego nadal nie wynika, że niebo musiało być czerwone czy pomarańczowe.
Atmosfera zdominowana przez azot, przy odpowiedniej przejrzystości, nadal rozpraszałaby światło. Błękitne niebo jest więc możliwe.
Z drugiej strony wysoka zawartość metanu mogła w pewnych warunkach prowadzić do powstania organicznej mgiełki, pod pewnymi względami podobnej do tej obserwowanej na Tytanie. W takim scenariuszu niebo mogłoby nabrać żółtawego lub pomarańczowobrązowego odcienia.
Modele pokazują, że taka mgiełka w archaiku jest fizycznie możliwa. Nie mamy jednak podstaw, by uznać ją za stały element Ziemi dokładnie 3,5 miliarda lat temu.
Jeśli więc na ilustracji archaicznej Ziemi widzimy pomarańczowe niebo, patrzymy na jedną z możliwych rekonstrukcji, a nie ustalony fakt.
Krótszy dzień, bliższy Księżyc
Jeżeli zostaniemy dostatecznie długo, zauważymy jeszcze jedną różnicę.
Ziemia obraca się szybciej niż obecnie.
Księżyc znajdował się wtedy bliżej naszej planety. Oddziaływania pływowe stopniowo przekazują moment pędu z obracającej się Ziemi na orbitę Księżyca. W rezultacie obrót Ziemi zwalnia, a Księżyc stopniowo się oddala.
Problem polega na tym, że dla okresu sprzed 3,5 miliarda lat mamy bardzo mało bezpośrednich danych.
Najstarsze archaiczne osady wykorzystywane do rekonstruowania pływów mają około 3,2 miliarda lat, a nawet ich interpretacja jest trudna. Znacznie pewniejsze dane pochodzą z młodszych skał. Dla około 2,46 miliarda lat temu uzyskano długość doby około 16,9 godziny.
Modele ewolucji układu Ziemia-Księżyc przewidują więc dla 3,5 miliarda lat temu dobę krótszą niż 17 godzin, ale podawanie jednej konkretnej liczby sugerowałoby dokładność, której nie mamy.
Podobnie jest z Księżycem.
Na pewno był bliżej i na niebie zajmował większą powierzchnię niż dzisiaj. Jego oddziaływanie pływowe było silniejsze, choć nie oznacza to automatycznie gigantycznych fal regularnie zalewających wybrzeża. Symulacje archaicznych oceanów sugerują, że większa siła wymuszająca mogła zwiększać energię pływów, ale zupełnie inny układ lądów i oceanów zmieniał ich rezonanse.
Wizja ogromnego Księżyca wiszącego nad ścianą wody nie ma więc dobrego uzasadnienia.
Księżyc był większy na niebie, a pływy działały inaczej i prawdopodobnie silniej. Szczegóły pozostają niepewne.
Życie, które łatwo byłoby przeoczyć
Wróćmy na brzeg.
W płytkiej wodzie możemy dostrzec niewielkie kopce i nieregularne warstwy osadu. Nie ruszają się i z daleka nie przypominają niczego żywego.
A jednak właśnie takie miejsca dostarczają jednych z najstarszych przekonujących śladów życia na Ziemi.
Formacja Dresser sprzed około 3,48 miliarda lat zawiera stromatolity, struktury związane z matami mikrobiologicznymi, materię organiczną oraz sygnały izotopowe interpretowane jako produkty procesów biologicznych. Ślady działalności mikroorganizmów znaleziono również w dawnych środowiskach gorących źródeł.
Stromatolit nie jest pojedynczym organizmem.
To struktura powstająca warstwa po warstwie w wyniku działalności społeczności mikroorganizmów oraz ich interakcji z osadem i minerałami. Współczesne analogi można znaleźć między innymi w płytkich wodach, ale archaiczne stromatolity nie musiały być tworzone przez dokładnie takie same społeczności jak dzisiejsze.
Z perspektywy człowieka stojącego na brzegu życie mogłoby więc wyglądać jak element podłoża.
Śliska mata na osadzie, cienka ciemna warstwa albo niski kopiec wyrastający z płytkiej wody mogły być całym widocznym ekosystemem.
Nie musiał to być przy tym jeden rodzaj mikroba wykonujący jedną reakcję chemiczną. Przeglądy najstarszego zapisu biologicznego wskazują, że około 3,5 miliarda lat temu istniały już organizmy wykorzystujące różne strategie zdobywania energii. Mamy przesłanki dotyczące fototrofów, chemotrofów oraz mikroorganizmów uczestniczących w obiegu siarki. Izotopy w skałach Dresser interpretowano również jako ślady metabolizmu związanego z metanem i redukcją siarczanów, choć przy tak starych skałach część interpretacji pozostaje dyskutowana.
Życie było mikroskopijne, ale prawdopodobnie nie było już ekologicznie jednorodne.
Czy te mikroby produkowały tlen?
Wiemy, że fotosynteza jest bardzo stara. Struktury interpretowane jako pozostałości fototroficznych mat mikrobiologicznych występują już w skałach sprzed około 3,48 miliarda lat. Światło słoneczne było więc prawdopodobnie wykorzystywane przez życie bardzo wcześnie.
Ale fotosynteza nie musi oznaczać produkcji tlenu.
Istnieją mikroorganizmy przeprowadzające fotosyntezę beztlenową. Zamiast wody mogą wykorzystywać jako źródło elektronów na przykład związki siarki, wodór albo żelazo. Nie uwalniają przy tym tlenu.
Taka fotosynteza jest bezpieczniejszym kandydatem dla części najstarszych znanych ekosystemów.
Kiedy pojawiła się fotosynteza tlenowa, wykorzystująca wodę i uwalniająca O2?
Tego nadal nie wiemy.
Zegary molekularne, geochemia i zapis kopalny dają różne odpowiedzi. Niektóre modele dopuszczają jej powstanie już w paleoarchaiku, potencjalnie w pobliżu interesujących nas 3,5 miliarda lat temu. Duża część dowodów geologicznych wskazuje jednak raczej na późniejszy okres, około 3,2-2,8 miliarda lat temu.
Badania opublikowane w 2025 roku dostarczyły dodatkowych dowodów na lokalną produkcję tlenu w środowiskach morskich około 2,87-2,78 miliarda lat temu. To nadal setki milionów lat przed Wielkim Zdarzeniem Oksydacyjnym, ale jednocześnie wyraźnie później niż świat, który próbujemy odtworzyć.
Dlatego nie powinniśmy automatycznie utożsamiać każdego stromatolitu sprzed 3,5 miliarda lat z sinicami produkującymi tlen.
Możliwe, że fotosynteza tlenowa już istniała. Nie mamy jednak wystarczających dowodów, żeby umieszczać ją w naszej rekonstrukcji jako pewny element.
Co można było usłyszeć i poczuć?
To jedno z pytań, na które geologia odpowiada tylko częściowo.
W pobliżu aktywnych systemów hydrotermalnych powietrze mogło zawierać związki siarki. W odpowiednich stężeniach siarkowodór kojarzyłby się nam z zapachem zgniłych jaj. Dwutlenek siarki w pobliżu aktywności wulkanicznej drażniłby drogi oddechowe.
Nie oznacza to jednak, że cała planeta pachniała siarką. Stężenia tych gazów bardzo silnie zależały od miejsca.
Nieco łatwiej powiedzieć coś o dźwiękach.
Ocean uderzający o skały brzmiałby jak ocean. Wiatr jak wiatr. Deszcz uderzałby o kamienie i powierzchnię wody. W aktywnym polu hydrotermalnym moglibyśmy usłyszeć bulgotanie wody, uchodzącą parę czy pracujący gejzer.
Brakowałoby natomiast niemal całej biologicznej warstwy dźwiękowej, którą znamy ze współczesnych lądów.
Nie byłoby ptaków, owadów, szelestu liści ani zwierząt poruszających się po brzegu.
Miejsce pełne mikrobiologicznego życia mogłoby być dla człowieka bardzo ciche.
Jeden dzień 3,5 miliarda lat temu
Spróbujmy zebrać te informacje w jeden możliwy krajobraz.
Nie traktujmy go jako obrazu całej planety. Wybierzmy środowisko podobne do tego, którego ślady zachowały się w skałach Pilbary.
Lądujemy na niewielkim, skalistym obszarze wynurzonym ponad oceanem. Pod stopami mamy skały wulkaniczne i osad. Nie ma trawy ani mchu. W szczelinach nie rosną rośliny. Nie ma gleby w takim znaczeniu, w jakim znamy ją dzisiaj.
Niedaleko znajduje się płytki zbiornik połączony z większym akwenem. Na jego brzegu widać niskie, warstwowe struktury zbudowane przy udziale mikroorganizmów. Gdzie indziej powierzchnię osadu pokrywa mata mikrobiologiczna.
Dalej teren staje się bardziej aktywny hydrotermalnie. Z pęknięć wydostaje się gorąca woda. Nad płytkimi basenami unosi się para. Gdzieś może działać gejzer. Takie środowiska znamy z zapisu geologicznego tego okresu.
Za nimi rozciąga się ocean.
Może wyglądać niebiesko. W płytkich wodach bogatych w minerały, zawiesiny i mikroorganizmy może przyjmować zielonkawe, brunatne albo mętne odcienie. Nie potrafimy wskazać jednej właściwej barwy.
Podobnie jest z niebem. Przy przejrzystej atmosferze może być niebieskawe. Jeśli w atmosferze znajduje się odpowiednio dużo metanu i tworzy się organiczna mgiełka, światło może mieć bardziej żółtawy lub pomarańczowobrązowy charakter.
Słońce dostarcza mniej energii niż współcześnie, ale na powierzchni istnieje ciekła woda.
Dzień jest wyraźnie krótszy niż współczesne 24 godziny. Księżyc znajduje się bliżej i wygląda na większy niż dzisiaj.
Potem zapada noc, a po kilkunastu godzinach cykl zaczyna się od nowa.
Mikroorganizmy w płytkiej wodzie nadal rosną, wykorzystują światło i związki chemiczne, tworzą maty i uczestniczą w obiegach pierwiastków. Z punktu widzenia krajobrazu niewiele się dzieje. Z punktu widzenia biologii funkcjonuje już ekosystem.
Czego jeszcze nie było?
Łatwo powiedzieć, że 3,5 miliarda lat temu życie było „prymitywne”, ale takie określenie niewiele wyjaśnia.
Z punktu widzenia człowieka rzeczywiście brakuje niemal wszystkiego, co kojarzymy dzisiaj z biosferą.
Nie ma zwierząt ani roślin. Nie ma drzew, kwiatów, trawy ani lasów. Nie ma ryb, owadów czy ptaków. Prawdopodobnie nie ma jeszcze eukariontów, czyli komórek posiadających złożoną organizację charakterystyczną między innymi dla nas, roślin i grzybów.
Atmosfera nie zawiera tlenu nadającego się do oddychania. Nie ma ochronnej warstwy ozonowej porównywalnej ze współczesną. Lądy nie są pokryte roślinnością i rozwiniętymi glebami biologicznymi.
Jednocześnie około 3,5 miliarda lat temu nie patrzymy już prawdopodobnie na świat, w którym istnieje tylko jeden typ komórki walczący o przetrwanie w pojedynczej niszy.
Najstarszy dobrze zachowany zapis pokazuje społeczności mikroorganizmów zasiedlające różne środowiska i korzystające z różnych źródeł energii. Dostępne dowody sugerują, że biosfera była już ekologicznie zróżnicowana, nawet jeśli niemal cała pozostawała mikroskopijna.
Nie wiemy, jak duża część oceanu była zamieszkana. Zapis skalny zachował tylko pojedyncze fragmenty dawnego świata. Znalezienie życia w płytkiej lagunie, gorącym źródle czy środowisku hydrotermalnym nie pozwala stwierdzić, że każdy kilometr oceanu był równie produktywny.
Możemy natomiast powiedzieć, że około 3,5 miliarda lat temu życie było już trwałym elementem funkcjonowania planety.
Droga do świata z tlenem
Między tym okresem a kolejną dużą zmianą w historii Ziemi znajduje się ponad miliard lat.
Około 2,4 miliarda lat temu rozpoczyna się Wielkie Zdarzenie Oksydacyjne. Tlen zaczyna wtedy trwale gromadzić się w atmosferze na znacznie większą skalę.
Nie nastąpiło to po prostu dlatego, że pewnego dnia pojawiły się sinice i zaczęły produkować O2.
Fotosynteza tlenowa prawdopodobnie powstała wcześniej. Początkowo produkowany tlen reagował z otoczeniem. Utleniał żelazo, związki siarki, gazy wulkaniczne i inne zredukowane substancje. Planeta dysponowała ogromną liczbą chemicznych pochłaniaczy tlenu.
Można więc produkować tlen biologicznie i jednocześnie mieć atmosferę praktycznie beztlenową.
Właśnie dlatego moment pojawienia się fotosyntezy tlenowej i moment trwałego natlenienia atmosfery prawdopodobnie dzielą setki milionów lat. Nadal nie wiemy dokładnie, kiedy rozpoczął się pierwszy z tych procesów.
Świat sprzed 3,5 miliarda lat znajduje się przed wielką zmianą składu atmosfery, ale część biologicznych procesów, które ostatecznie do niej doprowadzą, mogła już istnieć albo właśnie się rozwijać.
To zasadnicza różnica względem Ziemi z pierwszego etapu jej historii.
Planeta nie jest już tylko układem skał, wody, atmosfery i procesów geologicznych. Około 3,5 miliarda lat temu do tego systemu należy już biosfera.
Gdybyśmy rzeczywiście znaleźli się wtedy na powierzchni, część krajobrazu mogłaby wyglądać zaskakująco zwyczajnie: ocean, chmury, skaliste brzegi, deszcz, strumienie i Księżyc na niebie. Dopiero brak roślinności, zwierząt i tlenu oraz obecność mikrobiologicznych mat zamiast znanej nam biosfery pokazywałyby, jak odległy jest to świat.
Ziemia miała już za sobą około miliarda lat historii.
Do świata, który znamy, pozostawało jej jeszcze ponad trzy miliardy.
