06/01/2026

Skąd na Antarktydzie wzięło się tyle lodu? I jak mogła powstać warstwa gruba na prawie 5 kilometrów?

Antarktyda jest pustynią. W głębi kontynentu spada tak mało śniegu, że roczna suma opadów odpowiada często zaledwie kilku centymetrom wody. A jednocześnie leży tam największa masa lodu na Ziemi, miejscami mająca prawie pięć kilometrów grubości.

Na pierwszy rzut oka te dwie informacje trochę się ze sobą gryzą.

Jeśli śnieg prawie nie pada, to skąd wzięły się całe kilometry lodu?

Pierwsza intuicyjna odpowiedź brzmi: padało mało, ale bardzo długo. Jest w tym sporo prawdy, tylko że prowadzi ona do kolejnego problemu. Gdyby lód po prostu leżał w miejscu i co roku dostawał nową warstwę śniegu, można by wyobrazić sobie Antarktydę jako gigantyczny tort, do którego przez miliony lat dokładano kolejne warstwy.

Tyle że lądolód tak nie działa. Lód płynie, deformuje się, odpływa ku wybrzeżom, topi się od spodu, odrywają się od niego góry lodowe, a miejscami pod kilkoma kilometrami zamarzniętej masy znajduje się ciekła woda.

Do tego sam antarktyczny lądolód jako system ma dziesiątki milionów lat, ale konkretna porcja lodu wcale nie musi być równie stara.

Żeby więc odpowiedzieć na proste pytanie „skąd wzięło się tyle lodu?”, trzeba cofnąć się do czasów, kiedy na Antarktydzie rosły drzewa.

Antarktyda nie zawsze była biała

Sam fakt, że Antarktyda znajduje się na południu, nie wystarcza, żeby wyjaśnić jej zlodowacenie.

Kontynent znajdował się w wysokich szerokościach geograficznych już wtedy, gdy jego klimat był znacznie cieplejszy. Około 90 milionów lat temu, w kredzie, w pobliżu dzisiejszego bieguna południowego rosły umiarkowane, podmokłe lasy. Z osadów wydobytych spod dna morskiego u wybrzeży Antarktydy Zachodniej naukowcy znaleźli skamieniałe korzenie, pyłki i zarodniki roślin. Rekonstrukcje wskazują, że średnia roczna temperatura w tamtym rejonie mogła wynosić około 12°C.

Jeszcze we wczesnym eocenie, około 50 milionów lat temu, na wybrzeżach Antarktydy istniały bardzo bogate lasy. W części kontynentu występowały nawet rośliny kojarzone dziś ze znacznie cieplejszym klimatem.

To dobry przykład tego, dlaczego „jest blisko bieguna, więc musi być zamarznięte” nie działa. Położenie geograficzne określa ilość docierającego światła i ogromną sezonowość, łącznie z wielomiesięczną nocą polarną, ale klimat zależy też od składu atmosfery, cyrkulacji oceanicznej, rozmieszczenia kontynentów i wielu sprzężeń zwrotnych.

Antarktyda była już Antarktydą, a mimo to nie przypominała dzisiejszej Antarktydy.

Co wydarzyło się 34 miliony lat temu?

Przełom nastąpił około 34 milionów lat temu, na granicy eocenu i oligocenu. Ziemia przechodziła wtedy z długiego okresu klimatu cieplarnianego do znacznie chłodniejszego świata.

To właśnie wtedy na Antarktydzie pojawił się trwały lądolód o skali kontynentalnej. Nie oznacza to, że wcześniej nie było tam żadnych lodowców. Są dowody na lokalne lodowce górskie nawet dziesiątki milionów lat wcześniej. Różnica polega na skali i trwałości. Około 34 mln lat temu zaczęło powstawać coś, co można już uznać za przodka dzisiejszego antarktycznego lądolodu.

Przez lata popularne było bardzo eleganckie wyjaśnienie: Antarktyda oddzieliła się od pozostałych kontynentów, otworzyły się oceaniczne przejścia wokół niej, powstał Antarktyczny Prąd Okołobiegunowy, ciepłe wody przestały docierać do kontynentu i Antarktyda zamarzła.

Problem w tym, że geologia rzadko jest aż tak uprzejma, żeby dostarczyć jednej przyczyny w odpowiednim momencie.

Rozpad połączeń z Australią i Ameryką Południową trwał długo. Płytkie połączenie oceaniczne w rejonie dzisiejszej Cieśniny Drake’a mogło istnieć już około 50 mln lat temu, natomiast głębszy przepływ rozwijał się później. Datowanie pełnego otwarcia poszczególnych przejść i powstania cyrkulacji przypominającej dzisiejszy Antarktyczny Prąd Okołobiegunowy nadal nie jest całkowicie jednoznaczne.

Jednocześnie coraz więcej dowodów wskazuje, że kluczową rolę w rozpoczęciu wielkiego zlodowacenia odegrał długotrwały spadek stężenia dwutlenku węgla w atmosferze. Modele i dane geologiczne pokazują, że Antarktyda mogła przekroczyć pewien próg klimatyczny: gdy zrobiło się wystarczająco chłodno, śnieg zaczął przetrzymywać lato na coraz większych obszarach. Powstający lód odbijał więcej promieniowania słonecznego niż ciemna skała czy roślinność, co dodatkowo sprzyjało ochłodzeniu.

Do tego dochodziły zmiany orbity Ziemi. Sam spadek CO2 przygotowywał klimat, a korzystna konfiguracja orbitalna mogła pomagać uruchamiać szybkie epizody rozrostu lodu. Zapisy geologiczne sugerują, że część wielkiego przejścia do zlodowaconego świata odbywała się w stosunkowo szybkich, liczonych w dziesiątkach tysięcy lat etapach.

Otwarcie oceanicznych przejść również miało znaczenie. Zmieniało sposób transportowania ciepła przez Ocean Południowy. Nowsze symulacje pokazują, że zmiany geometrii tych przejść mogły istotnie ochładzać wody wokół Antarktydy jeszcze zanim ukształtował się silny prąd okołobiegunowy podobny do współczesnego.

Najbezpieczniej więc nie szukać jednego winnego. Antarktyda zamarzła w świecie, w którym jednocześnie spadało CO2, zmieniała się geografia oceanów, zmieniała się ich cyrkulacja, działały cykle orbitalne, a rosnący lód zaczął sam wzmacniać ochłodzenie.

Co więcej, zlodowacenie nie objęło od razu całego kontynentu w jednakowy sposób. Badania opublikowane w 2024 roku wskazują, że trwałe zlodowacenie rozpoczęło się przede wszystkim we wschodniej części Antarktydy, a lód dotarł do wybrzeży Antarktydy Zachodniej co najmniej kilka milionów lat później.

Lądolód nie urósł raz i nie został taki do dziś

Łatwo sobie wyobrazić, że 34 miliony lat temu Antarktyda zaczęła zamarzać, lód rósł, aż osiągnął dzisiejsze rozmiary, a potem po prostu leżał.

Historia była znacznie mniej spokojna.

Przez oligocen i miocen antarktyczny lądolód reagował na zmiany klimatu i orbity Ziemi. Jego granice przesuwały się, niektóre części rosły, inne się cofały. Około 14 mln lat temu nastąpiło kolejne silne ochłodzenie i klimat wnętrza Antarktydy stał się bardziej podobny do dzisiejszego suchego, polarnego świata.

Antarktyda Wschodnia jest przy tym inna od Zachodniej. Wschodnia część kontynentu zawiera zdecydowaną większość lodu i w dużej mierze opiera się na masywnym kontynentalnym podłożu. Antarktyda Zachodnia jest mniejsza, a znaczna część jej podłoża znajduje się poniżej poziomu morza. To sprawia, że jej lądolód jest znacznie silniej związany z tym, co dzieje się w oceanie.

Nie znaczy to jednak, że Antarktyda Wschodnia jest jedną wielką, niewzruszoną zamrażarką. Są tam ogromne baseny, takie jak Wilkes Subglacial Basin, w których lód również spoczywa poniżej poziomu morza i które w cieplejszych okresach geologicznych reagowały na zmiany klimatu.

Ale nadal zostaje najprostsze pytanie: skąd kilka kilometrów lodu?

W głębi Antarktydy naprawdę pada bardzo mało.

Średnio dla całego kontynentu roczna akumulacja śniegu odpowiada mniej więcej 150 mm wody. Na wysokim płaskowyżu jest to poniżej 50 mm, podczas gdy w wilgotniejszych regionach przybrzeżnych może przekraczać 200 mm, a lokalnie nawet 1000 mm.

W rejonie Dome A, najwyższej części antarktycznego lądolodu, współczesna akumulacja wynosi około 2,3 cm ekwiwalentu wody rocznie.

Dwa centymetry brzmią wręcz absurdalnie mało.

Ale zróbmy bardzo uproszczony eksperyment myślowy. Gdyby przez 100 000 lat każdego roku zostawało 2,3 cm wody w postaci śniegu i nic z tego nie odpływało, otrzymalibyśmy 2300 metrów wody. Po przeliczeniu na nieco mniej gęsty lód byłoby to około 2,5 kilometra lodu.

Oczywiście rzeczywisty lądolód tak nie powstaje. Akumulacja zmieniała się w czasie, śnieg jest przemieszczany przez wiatr, lód płynie, część opuszcza kontynent, a grubość lądolodu wpływa na jego własną dynamikę. Ale to proste mnożenie pokazuje, dlaczego „prawie nic nie pada” nie oznacza „nic nie może się zgromadzić”.

Przy wystarczająco długim czasie nawet niewielki dodatni bilans robi się ogromny.

I właśnie dodatni bilans jest ważniejszy niż intensywność opadów.

Sahara może w ciągu jednego deszczu dostać więcej wody niż wnętrze Antarktydy przez długi czas, ale ta woda szybko znika. Na antarktycznym płaskowyżu śnieg może przetrwać następne lato, potem następne i następne.

Nowa warstwa przykrywa starą.

I wtedy zaczyna się coś jeszcze.

Śnieg nie zamienia się od razu w lód

Świeży śnieg jest w dużej mierze powietrzem. Kryształki lodu tworzą luźną strukturę z ogromną liczbą pustych przestrzeni.

Gdy pojawiają się kolejne warstwy, starszy śnieg zostaje zakopany. Kryształy zmieniają kształt, ziarna układają się ciaśniej, część przestrzeni między nimi zanika.

Powstaje firn, czyli stary, wieloletni śnieg znajdujący się na etapie pomiędzy świeżym śniegiem a zwartym lodem lodowcowym.

Wraz z głębokością jego gęstość rośnie. W pierwszym etapie ziarna śniegu przede wszystkim osiadają i układają się coraz ciaśniej. Powyżej około 550 kg/m³ coraz większą rolę odgrywają deformacja i spiekanie kryształów. W okolicy 830 kg/m³ połączone wcześniej kanaliki powietrzne zamykają się i pozostają z nich pojedyncze pęcherzyki. To właśnie te bąbelki pozwalają później badać skład dawnej atmosfery. Gęstość czystego lodu lodowcowego dochodzi do około 917 kg/m³.

Ile to trwa? Nie ma jednej odpowiedzi.

W cieplejszych i śnieżniejszych regionach przybrzeżnych zamknięcie porów może następować już po kilkudziesięciu latach. W bardzo zimnym i suchym wnętrzu Antarktydy firn może mieć ponad 100 metrów grubości, a śnieg dochodzący do etapu zamknięcia porów może mieć ponad 2000 lat. Model całego lądolodu daje średni wiek firnu przy zamknięciu porów około 754 lat, ale w centralnej Antarktydzie Wschodniej wartości dochodzą do ponad 3000 lat.

Dlaczego lód nie zostaje po prostu wyciśnięty na boki?

W pewnym sensie zostaje.

To właśnie jest jedna z najważniejszych rzeczy, które łatwo przeoczyć, patrząc na mapę Antarktydy. Lądolód nie jest nieruchomą czapą. Jest gigantycznym, bardzo powoli płynącym strumieniem materiału.

Lód jest ciałem stałym, ale pod długotrwałym naprężeniem potrafi się odkształcać. Kilometry lodu znajdujące się nad jego dolnymi warstwami tworzą ogromne ciśnienie, a niewielkie nachylenie powierzchni wystarcza, żeby masa zaczęła przemieszczać się z wysokiego wnętrza kontynentu ku wybrzeżom.

W centrum Antarktydy ruch może być niezwykle powolny. W rejonie Dome A zmierzono prędkość rzędu zaledwie kilkunastu centymetrów rocznie. W innych częściach lądolodu są to metry lub dziesiątki metrów rocznie. Natomiast lód skupiony w lodowcach odpływowych i strumieniach lodowych może pędzić setki metrów, a miejscami kilka kilometrów rocznie. Satelitarna mapa ruchu Antarktydy wygląda przez to bardziej jak system rzeczny niż nieruchoma pokrywa.

To rozwiązuje pozorny paradoks.

Lądolód nie ma kilku kilometrów grubości dlatego, że przez dziesiątki milionów lat śnieg układał się dokładnie w tym samym miejscu. Jego kształt jest wynikiem dynamicznej równowagi.

Z góry przybywa masa w postaci śniegu. Wewnątrz lód powoli płynie. Przy brzegach trafia do lodowców odpływowych i szelfów lodowych. Część topi się od spodu pod wpływem oceanu, a część odrywa się jako góry lodowe. Oderwanie fragmentu lodowca lub szelfu nazywamy cieleniem.

Jeśli przez długi czas dopływ masy jest większy od odpływu, lądolód rośnie. Jeśli odpływ przeważa, traci masę.

Współczesne pomiary satelitarne pokazują, że Antarktyda jako całość traci obecnie lód, przy czym straty są szczególnie silne w Antarktydzie Zachodniej. Wschodnia część kontynentu pozostaje znacznie bliżej równowagi, choć szacunki dla niej są bardziej niepewne.

Jak gruby jest właściwie ten lód?

Średnia grubość antarktycznego lądolodu wynosi około 2,16 km.

Ale średnia trochę ukrywa skalę tego, co dzieje się miejscami.

Najnowsza mapa Bedmap3, opublikowana w 2025 roku na podstawie dziesięcioleci pomiarów radarowych, lotniczych, satelitarnych i naziemnych, wskazuje najgrubszy znany lód w nienazwanym kanionie w Ziemi Wilkesa. Ma tam 4757 metrów grubości.

Prawie 4,8 kilometra.

Gdyby ustawić pionowo sześć Burdż Chalifa jeden na drugim, powstała konstrukcja byłaby mniej więcej tej wysokości. Dwa kilometry lodu to około dwa i pół Burdż Chalifa, trzy kilometry to ponad trzy i pół, a cztery kilometry to prawie pięć. To tylko porównanie wysokości, ale dobrze pokazuje, jak dalece słowo „pokrywa” nie oddaje tego, co leży na Antarktydzie.

Objętość całego lądolodu według Bedmap3 wynosi około 27,17 mln km³. Gdyby całe to 27 mln km³ dało się zebrać w sześcian, jego bok miałby około 300 km.

Powierzchnia lodu też potrafi znajdować się bardzo wysoko. Dome Argus, czyli Dome A, osiąga około 4093 m n.p.m. Co ważne, nie jest to czterokilometrowa góra wystająca ponad lód. To powierzchnia samego lądolodu. Pod nią znajduje się jeszcze ponad 3 km lodu i dopiero później skała.

Tylko około 0,4% powierzchni Antarktydy pozostaje wolne od lodu.

Na kontynencie znajduje się około 90% światowego lodu. Często spotykane stwierdzenie, że Antarktyda przechowuje około 70% ziemskiej słodkiej wody, zależy od sposobu klasyfikowania zasobów wody, ale skala pozostaje podobna: zdecydowana większość słodkiej wody zamrożonej na Ziemi znajduje się właśnie tutaj.

A co jest pod spodem?

Przez długi czas patrzenie na mapę Antarktydy trochę oszukiwało wyobraźnię. Widzimy jeden zwarty biały kontynent i łatwo założyć, że pod lodem znajduje się coś w rodzaju dużego płaskiego talerza.

Nic podobnego.

Bedmap3 pozwala wirtualnie zdjąć 27 milionów kilometrów sześciennych lodu i zobaczyć krajobraz pod spodem. Są tam pasma górskie, głębokie doliny, kaniony, płaskowyże i ogromne baseny. Duża część Antarktydy Zachodniej znajduje się dziś poniżej poziomu morza.

Jednym z dziwniejszych elementów tego krajobrazu są Góry Gamburcewa w Antarktydzie Wschodniej.

To potężne pasmo górskie całkowicie ukryte pod lodem. Rozmiarami jest porównywane z Alpami, a w niektórych miejscach przykrywa je kilka kilometrów lodu. Nie zobaczymy go z powierzchni. Zostało zmapowane za pomocą radarów penetrujących lód, pomiarów grawitacyjnych i magnetycznych.

Co więcej, góry te prawdopodobnie odegrały rolę w narodzinach lądolodu. Wysoko położone tereny łatwiej utrzymywały pierwsze lodowce, które z czasem mogły rozrastać się i łączyć.

Pod lodem zachował się nawet stary krajobraz rzeczny powstały przed wielkim zlodowaceniem. W niektórych miejscach lądolód działa więc trochę jak geologiczna pokrywa konserwująca powierzchnię sprzed dziesiątek milionów lat.

Jest jednak jeszcze jeden problem z mapą „Antarktydy bez lodu”.

Gdyby naprawdę usunąć lądolód, skała nie pozostałaby tam, gdzie znajduje się dzisiaj.

Lód ugina cały kontynent

Kilka kilometrów lodu waży wystarczająco dużo, żeby odkształcać skorupę ziemską i znajdujący się głębiej płaszcz.

To trochę jak położenie ciężkiego przedmiotu na bardzo powoli odkształcającym się podłożu. Skała pod obciążeniem obniża się. Gdy ciężar znika, zaczyna wracać ku górze.

Proces ten nazywa się izostatycznym podnoszeniem skorupy.

Dlatego mapa skalnego podłoża dzisiejszej Antarktydy nie jest mapą przyszłego kontynentu po stopieniu lodu. Po usunięciu lądolodu część lądu zaczęłaby się podnosić. Szacunki wskazują, że średnia zmiana mogłaby być liczona nawet w setkach metrów, a pełna reakcja trwałaby tysiące i dziesiątki tysięcy lat.

W grę wchodzą też zmiany poziomu morza i pola grawitacyjnego. Gigantyczny lądolód sam przyciąga wodę oceanu swoją grawitacją. Gdy znika, rozkład wody na planecie również się zmienia.

Dlatego proste obrazki typu „tak wyglądałaby linia brzegowa po stopieniu Antarktydy” są użyteczne jako ilustracja, ale nie są dosłowną mapą przyszłości.

Pod czterema kilometrami lodu znajduje się ciekła woda

To brzmi jeszcze dziwniej.

Na powierzchni może być kilkadziesiąt stopni mrozu. Nad skałą leżą cztery kilometry lodu. A dokładnie na granicy lodu i podłoża może płynąć woda.

Powody są trzy.

Po pierwsze, lód jest świetnym izolatorem. Kilka kilometrów materiału oddziela podłoże od ekstremalnie zimnej atmosfery.

Po drugie, Ziemia cały czas oddaje ciepło ze swojego wnętrza. Strumień geotermalny jest niewielki, ale działa bez przerwy i dociera dokładnie tam, gdzie zimno powierzchni ma już znacznie mniejsze znaczenie.

Po trzecie, ogromne ciśnienie nieco obniża temperaturę topnienia lodu.

W efekcie temperatura na spodzie lądolodu może dojść do lokalnego punktu topnienia, mimo że na powierzchni panuje ekstremalny mróz.

Nie oznacza to, że cały spód Antarktydy pływa w wodzie. Są miejsca, gdzie lód jest przymarznięty do skały, oraz miejsca, gdzie podłoże jest mokre. Ten szczegół ma ogromne znaczenie dla prędkości przepływu lądolodu.

Woda może działać jak smar, zmniejszając opór między lodem a podłożem. Może też płynąć kanałami, gromadzić się w zagłębieniach i przemieszczać między zbiornikami.

W katalogu opublikowanym w 2022 roku zidentyfikowano 675 jezior subglacjalnych pod Antarktydą.

Najbardziej znane jest Jezioro Wostok.

Znajduje się pod około czterema kilometrami lodu w Antarktydzie Wschodniej i należy do największych znanych jezior subglacjalnych na Ziemi. Woda może tam istnieć dzięki połączeniu izolacji termicznej, ciśnienia i ciepła geotermalnego.

Czy ten lód naprawdę ma 34 miliony lat?

Nie.

I to jest jedna z rzeczy, które łatwo pomylić.

Antarktyczny lądolód jako system ma historię sięgającą około 34 mln lat. Nie oznacza to jednak, że lód leżący dzisiaj trzy kilometry pod naszymi stopami spadł wtedy jako śnieg i od tamtej pory spokojnie czeka.

Lód płynie, topi się od spodu, zamarza ponownie, jest ściskany i transportowany ku krawędzi kontynentu. Przez dziesiątki milionów lat ogromna część jego masy została wielokrotnie wymieniona.

Przez wiele lat rekord ciągłego rdzenia lodowego należał do EPICA Dome C i sięgał około 800 000 lat wstecz.

W 2025 roku projekt Beyond EPICA wydobył z Little Dome C rdzeń o długości około 2800 metrów. Analizy potwierdziły ciągły zapis klimatu i atmosfery sięgający co najmniej 1,2 miliona lat.

Ale to nie jest najstarszy znaleziony lód.

W 2025 roku badacze opisali próbki z Allan Hills w Antarktydzie Wschodniej, których wiek określono nawet na 6 milionów lat. To obecnie najstarszy bezpośrednio datowany lód wraz z zachowanym w nim dawnym powietrzem.

Dlaczego więc nie mamy sześciomilionowego rdzenia?

Bo lód z Allan Hills nie tworzy pięknego, uporządkowanego archiwum rok po roku. Warstwy zostały przemieszane i zdeformowane przez przepływ lodu. Dostajemy pojedyncze bardzo stare „strony”, ale nie całą książkę.

Beyond EPICA jest czymś innym. Tam chodzi właśnie o ciągłość zapisu.

I dopiero teraz widać, skąd naprawdę wzięły się te kilometry

Pierwotne pytanie brzmiało: jak na pustyni mogło uzbierać się kilka kilometrów lodu?

Okazuje się, że samo słowo „uzbierać” trochę przeszkadza.

Nie było jednego miejsca, na które przez 34 miliony lat spokojnie padał śnieg, aż powstała góra lodu.

Najpierw klimat Ziemi musiał ochłodzić się na tyle, żeby śnieg zaczął przetrzymywać antarktyczne lato. Pierwsze lodowce rosły na wysoko położonych terenach Antarktydy Wschodniej. Z czasem łączyły się i zajmowały coraz większe obszary.

Każdego roku dochodziło stosunkowo niewiele nowej masy, ale w miejscach, gdzie więcej śniegu pozostawało niż lodu ubywało, bilans był dodatni.

Śnieg był zakopywany, zamieniał się w firn, a następnie w lód.

Rosnący lądolód zaczynał płynąć pod własnym ciężarem. Jego grubość przestawała więc zależeć tylko od liczby lat opadów, a zaczynała wynikać z równowagi pomiędzy akumulacją, przepływem, topnieniem i utratą lodu na wybrzeżach.

I ten system działa do dzisiaj.

A gdyby cały ten lód zniknął?

Bedmap3 szacuje, że antarktyczny lądolód zawiera dość lodu, by podnieść średni globalny poziom morza o około 58 metrów.

Grenlandia odpowiada za kolejne około 7,4 metra potencjalnego wzrostu.

Wszystkie pozostałe lodowce świata, poza wielkimi lądolodami Antarktydy i Grenlandii, zawierają obecnie równowartość około 0,32 metra globalnego poziomu morza. Najnowsze globalne zestawienie podaje 324 ± 84 mm.

Razem daje to mniej więcej 66 metrów potencjalnego wzrostu średniego poziomu mórz z obecnego lodu znajdującego się na lądzie.

To jednak nie jest prognoza na 2100 rok ani nawet scenariusz, który należy sobie wyobrażać jako nagłe stopienie całej Antarktydy.

Pełna utrata wielkich lądolodów wymagałaby długotrwałego, znacznie cieplejszego klimatu i zachodziłaby w skali wielu stuleci i tysiącleci. IPCC ocenia na przykład, że przy utrzymującym się globalnym ociepleniu rzędu 2-3°C niemal całkowita utrata Grenlandii i Antarktydy Zachodniej byłaby procesem wielotysiącletnim. Antarktyda Wschodnia zawiera znacznie więcej lodu i jej całkowity zanik jest jeszcze bardziej odległym, hipotetycznym scenariuszem.

To nie znaczy, że obecne zmiany są nieistotne. Antarktyda już traci masę i już dokłada wodę do oceanów. Chodzi tylko o rozdzielenie dwóch zupełnie różnych pytań: „co dzieje się z lądolodem obecnie?” oraz „co stałoby się, gdyby kiedyś zniknął cały?”.

A lód pływający?

Tutaj działa zasada Archimedesa.

Pływająca bryła lodu wypiera wodę odpowiadającą swojej masie. Dlatego stopienie lodu morskiego albo już pływającego szelfu lodowego praktycznie nie podnosi poziomu oceanu w taki sposób jak stopienie lodu spoczywającego na lądzie.

„Praktycznie” jest tu lepszym słowem niż „wcale”. Lód morski składa się głównie ze słodkiej wody, a ocean jest słony, więc różnica gęstości powoduje bardzo mały bezpośredni efekt. Jest on jednak nieporównywalnie mniejszy od skutków topnienia lodu lądowego.

Szelfy lodowe mają za to ogromne znaczenie pośrednie. Działają jak podpory spowalniające lodowce znajdujące się za nimi. Jeśli szelf się ścieńcza lub rozpada, lód spoczywający wcześniej na lądzie może szybciej odpływać do oceanu.

Dlatego utrata pływającego lodu może przyspieszyć wzrost poziomu morza, mimo że sama jego woda prawie go nie podnosi.

Antarktyda jako bardzo powolna maszyna

Kiedy patrzymy na zdjęcie Antarktydy, wszystko wydaje się nieruchome. Biała powierzchnia ciągnie się po horyzont i trudno zobaczyć cokolwiek, co przypominałoby działający system.

A jednak pod powierzchnią cały czas trwa ruch.

Śnieg opada i jest zakopywany. Firn powoli zamienia się w lód. Lód deformuje się i przesuwa. Woda przepływa pod nim. Skała ugina się pod jego ciężarem. Lodowce odpływowe przenoszą masę ku oceanowi. Szelfy topią się od spodu i cielą na krawędziach. Cały kontynent reaguje na klimat, ocean i własny ciężar.

Kilometry lodu nie są więc gigantycznym magazynem śniegu, który po prostu miał bardzo dużo czasu na napełnienie.

Są chwilowym stanem równowagi systemu działającego od dziesiątek milionów lat.

I chyba właśnie to najlepiej rozwiązuje początkowy paradoks antarktycznej pustyni. Do stworzenia ogromnego lądolodu nie potrzeba ogromnych opadów. Potrzeba przede wszystkim miejsca, w którym przez bardzo długi czas choć trochę więcej śniegu zostaje, niż lodu znika.

Źródła i dalsza lektura

Spodobał Ci się ten artykuł?

Zostaw serduszko lub udostępnij!