Kiedy myślę o Bibliotece Aleksandryjskiej, automatycznie pojawia mi się w głowie dość konkretny obraz.
Ogromny budynek. Niekończące się regały ze zwojami. Setki tysięcy tekstów z całego znanego świata. Uczeni chodzący między kolumnami. A potem pożar. Jeden wielki pożar, który w ciągu kilku godzin zamienia zgromadzoną wiedzę starożytności w popiół.
Problem w tym, że prawie każdy element tego obrazu wymaga poprawki.
Nie wiemy dokładnie, jak wyglądała Biblioteka. Nie znamy jej dokładnej lokalizacji. Nie wiemy, ile miała zwojów. Nie jest nawet pewne, czy powinniśmy wyobrażać ją sobie jako osobny budynek. Nie mamy żadnego zwoju, o którym moglibyśmy powiedzieć: „ten egzemplarz stał kiedyś na półce Wielkiej Biblioteki”.
A z pożarem jest jeszcze gorzej.
Było ich kilka.
I prawdopodobnie żaden nie był tym jednym wielkim pożarem z legendy.
Biblioteka, która miała pomóc zbudować państwo
Aleksandria była młodym miastem.
Aleksander Wielki założył ją w Egipcie w 331 r. p.n.e., ale niedługo później zmarł. Jego imperium rozpadło się między dowódców, a Egipt przypadł Ptolemeuszowi, jednemu z dawnych generałów Aleksandra.
Tak rozpoczęła się dynastia Ptolemeuszy.
Nowi władcy Egiptu znaleźli się w dość szczególnej sytuacji. Rządzili ogromnym i bogatym krajem o wielotysięcznej tradycji, ale sami należeli do grecko-macedońskiej elity. Potrzebowali nie tylko armii i pieniędzy, ale również prestiżu.
Aleksandria miała im go zapewnić.
Ptolemeusze budowali więc miasto, które mogło rywalizować z najważniejszymi ośrodkami greckiego świata. Powstały pałace, świątynie, monumentalny port, a na wyspie Faros jedna z najbardziej imponujących konstrukcji starożytności – latarnia morska zaliczana później do siedmiu cudów świata.
W tym samym projekcie mieściły się Mouseion i Biblioteka.
Nie była to wyłącznie filantropijna inwestycja w edukację. Andrew Erskine zwraca uwagę, że Mouseion i Biblioteka były ściśle związane z polityką oraz ideologią pierwszych Ptolemeuszy. Zgromadzenie w Aleksandrii tekstów i uczonych z całego świata greckiego oznaczało również zgromadzenie kulturowego prestiżu.
Trochę tak, jakby nowa stolica nie powiedziała tylko: „jesteśmy potężni”, ale również: „to tutaj znajduje się centrum greckiej kultury”.
I najwyraźniej plan zadziałał.
Kto właściwie założył Bibliotekę?
Tu pojawia się pierwszy problem.
Nie mamy aktu założycielskiego Biblioteki. Nie zachowała się inskrypcja z datą otwarcia. Starożytne przekazy nie pozwalają nawet bezdyskusyjnie wskazać jednego człowieka, który ją stworzył.
Najczęściej początki instytucji łączy się z Ptolemeuszem I Soterem, panującym do 282 r. p.n.e., oraz jego synem Ptolemeuszem II Filadelfosem.
W opowieści pojawia się jeszcze Demetrios z Faleronu.
Był ateńskim politykiem, filozofem związanym ze środowiskiem Arystotelesa i człowiekiem o ogromnych kontaktach intelektualnych. Po utracie wpływów w Atenach znalazł się na dworze Ptolemeusza I. Późniejsza tradycja przypisuje mu istotną rolę w tworzeniu królewskiej kolekcji.
Nie wiemy jednak, czy istniał moment w rodzaju uroczystego „otwarcia Biblioteki Aleksandryjskiej”.
Bardziej prawdopodobny wydaje się proces.
Za Ptolemeusza I powstał pomysł i podstawy instytucji. Za Ptolemeusza II została rozwinięta, zorganizowana i hojnie finansowana. Kolejni królowie powiększali zbiory.
Już w starożytności szczegóły jej początków były niejasne. Współczesne badania również pozostawiają otwartą kwestię tego, ile należy przypisać pierwszemu, a ile drugiemu Ptolemeuszowi.
To zresztą dobry moment, żeby pozbyć się jeszcze jednego współczesnego skojarzenia.
Biblioteka nie była po prostu biblioteką.
Najpierw Mouseion, potem regały
Greckie słowo Mouseion oznaczało miejsce związane z Muzami.
Od niego pochodzi nasze „muzeum”, ale aleksandryjski Mouseion zdecydowanie nie był muzeum w dzisiejszym znaczeniu. Nie chodziło o budynek, do którego kupowało się bilet, aby oglądać eksponaty.
Była to wspólnota uczonych utrzymywana przez władcę.
Najlepszy opis pozostawił Strabon, grecki geograf, który przebywał w Aleksandrii już w czasach rzymskich, pod koniec I wieku p.n.e. Opisuje Mouseion jako część kompleksu pałacowego. Wspomina zadaszony chodnik, miejsce z siedzeniami oraz duży budynek, w którym uczeni wspólnie spożywali posiłki. Instytucja posiadała wspólne fundusze i miała kapłana stojącego na jej czele. Za Ptolemeuszy mianował go król, za czasów Strabona robił to już rzymski cesarz.
To zmienia sposób, w jaki warto patrzeć na całą instytucję.
Biblioteka była magazynem tekstów, ale Mouseion był miejscem, w którym z tych tekstów korzystano, dyskutowano nad nimi, porównywano je, poprawiano, komentowano i wykorzystywano do dalszych badań.
Jeśli szukać współczesnej analogii, bardziej pasuje tu połączenie biblioteki naukowej, instytutu badawczego i akademii niż zwyczajnej biblioteki miejskiej.
I nawet ta analogia jest niedoskonała.
Czy mógłbym wejść tam z ulicy?
Wyobraźmy sobie, że jakimś sposobem ląduję w Aleksandrii około 250 r. p.n.e.
Mam wolne popołudnie, umiem czytać po grecku i chciałbym zobaczyć oryginalny tekst Homera.
Czy mogę podejść do Biblioteki, wejść do środka, poprosić bibliotekarza o Iliadę i usiąść przy stoliku?
Prawdopodobnie nie.
Nie mamy dowodów na to, że Wielka Biblioteka działała jak publiczna czytelnia dostępna dla każdego mieszkańca Aleksandrii. Wszystko, co wiemy o jej związku z Mouseionem i dworem, wskazuje raczej na elitarną instytucję przeznaczoną przede wszystkim dla uczonych związanych z królewskim ośrodkiem.
Sam Strabon mówi o „mężach uczonych” należących do Mouseionu i wspólnie korzystających z jego zasobów.
Nie oznacza to, że nikt spoza tej grupy nigdy nie zobaczył znajdującego się tam zwoju. Po prostu nie znamy systemu publicznego dostępu podobnego do dzisiejszej biblioteki.
To ważne rozróżnienie, bo współczesne słowo „biblioteka” trochę nas oszukuje.
Aleksandryjczyk nie musiał mieć karty bibliotecznej.
Uczony potrzebował raczej dostępu do instytucji znajdującej się pod patronatem króla.
Jak wyglądała Wielka Biblioteka?
Tu wyobraźnia musi zwolnić.
Nie znamy planu budynku.
Nie mamy ruin, które można bezpiecznie podpisać: „Wielka Biblioteka Aleksandryjska”.
Wiemy dzięki Strabonowi, że Mouseion znajdował się w królewskiej części miasta i obejmował między innymi kolumnadę lub zadaszony chodnik, miejsca do siedzenia i wspólną salę. Nie wiemy natomiast, jak dokładnie przechowywano główną kolekcję ani czy „Biblioteka” była jednym pomieszczeniem, osobnym budynkiem czy zespołem magazynów i sal należących do większego kompleksu.
To, co oglądamy na ilustracjach, w filmach i grach, jest więc w dużej mierze rekonstrukcją artystyczną.
Kolumny są prawdopodobne. Dziedzińce i portyki również. Wielkie pomieszczenia w kompleksie pałacowym mają sens.
Ale dokładnego wyglądu Biblioteki po prostu nie znamy.
Starożytna Aleksandria jest pod tym względem wyjątkowo niewdzięczna dla archeologów. Część miasta znalazła się pod wodą, część została wielokrotnie przebudowana, a współczesna metropolia stoi bezpośrednio na pozostałościach antycznej. UNESCO stwierdza wprost, że sama starożytna Biblioteka nie zachowała się jako rozpoznawalny zabytek.
Pozostała przede wszystkim instytucja opisana przez teksty.
700 tysięcy książek?
To jedna z liczb, które pojawiają się niemal zawsze.
Biblioteka Aleksandryjska miała podobno 700 tysięcy książek.
Tyle że w III wieku p.n.e. nie było tam ani 700 tysięcy książek w naszym rozumieniu, ani tym bardziej możliwości dokładnego sprawdzenia dziś, ile właściwie było zwojów.
Starożytne źródła podają bardzo różne liczby.
Seneka pisał o 40 tysiącach zwojów zniszczonych podczas pożaru w Aleksandrii. Aulus Gellius mówił o około 700 tysiącach zgromadzonych przez Ptolemeuszy. Późny bizantyjski autor Jan Tzetzes przekazał z kolei liczby 400 tysięcy zwojów „mieszanych” oraz 90 tysięcy „pojedynczych”.
Problem polega również na tym, co właściwie liczono.
Zwój nie był odpowiednikiem dzisiejszej książki.
Długie dzieło mogło zajmować wiele zwojów. To, co nazywamy „księgami” Iliady czy Odysei, wiąże się właśnie z takim sposobem dzielenia tekstu. Jeden utwór mógł więc być reprezentowany przez kilka lub kilkanaście fizycznych obiektów. Jednocześnie jeden zwój mógł czasami zawierać więcej niż jeden krótszy tekst.
Do tego dochodziły duplikaty i różne wersje tych samych utworów.
Dlatego 700 tysięcy zwojów nie oznacza 700 tysięcy różnych dzieł.
A przede wszystkim nie mamy podstaw, aby traktować którąkolwiek ze starożytnych liczb jak wynik inwentaryzacji przeprowadzonej przez współczesnego archiwistę.
Bezpieczniej powiedzieć coś mniej efektownego: kolekcja była jak na swoje czasy ogromna.
Ptolemeusze chcieli książek. Wszystkich książek.
Wokół sposobów powiększania kolekcji narosło kilka historii, które brzmią niemal zbyt dobrze, żeby były prawdziwe.
Jedna z nich mówi o statkach wpływających do Aleksandrii.
Według Galena Ptolemeusz nakazał zabierać książki znajdujące się na przybywających statkach. Teksty kopiowano, właścicielom oddawano kopie, a oryginały zatrzymywała królewska kolekcja. Egzemplarze miały być oznaczane jako „książki ze statków”.
Jest tylko jeden problem.
Galen pisał około czterystu lat po epoce pierwszych Ptolemeuszy.
Historia nie jest więc dokumentem administracyjnym z III wieku p.n.e. Jest późnym przekazem. Nie możemy potraktować jej jak nagrania z aleksandryjskiej kontroli granicznej.
Ale nie jest też całkowicie przypadkową legendą.
Pasuje do innych przekazów o agresywnej polityce gromadzenia tekstów przez Ptolemeuszy i pokazuje, jak w starożytności zapamiętano ambicję aleksandryjskiej kolekcji.
Jeszcze lepsza jest historia z Aten.
Ptolemeusz III miał poprosić Ateńczyków o wypożyczenie oficjalnych egzemplarzy tragedii Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Ateny zgodziły się pod warunkiem wpłacenia ogromnej kaucji – piętnastu talentów.
Ptolemeusz zapłacił.
Następnie wykonano piękne kopie.
Po czym kopie wysłano Ateńczykom, a król zatrzymał oryginały i pozwolił im zachować pieniądze.
Tę historię również znamy z dużo późniejszego przekazu Galena, więc należy traktować ją ostrożnie.
Jeśli jednak nawet nie wydarzyła się dokładnie w tej formie, dobrze oddaje reputację aleksandryjskiej Biblioteki.
Oryginał był cenniejszy niż pieniądze.
Problem: który Homer jest prawdziwy?
Samo zdobycie zwoju nie kończyło sprawy.
Dzisiaj możemy kupić dwa egzemplarze Iliady tego samego wydania i oczekiwać, że tekst będzie identyczny. W świecie ręcznego kopiowania nie było to oczywiste.
Każdy kolejny egzemplarz powstawał dzięki pracy człowieka.
Kopista mógł pominąć linijkę. Powtórzyć fragment. Źle odczytać słowo. Poprawić coś, co uważał za błąd. Wprowadzić objaśnienie do tekstu głównego. Kopia takiej kopii dziedziczyła zmianę i mogła dodawać następne.
Po kilkuset latach obiegu jednego utworu istniały więc różne wersje.
I właśnie tutaj ogromna kolekcja Aleksandrii dawała uczonym coś niezwykle wartościowego: możliwość porównania wielu egzemplarzy tego samego dzieła.
Zenodot z Efezu, Arystofanes z Bizancjum, Arystarch z Samotraki i inni aleksandryjscy filolodzy pracowali nad tekstami Homera, porównując warianty, oceniając podejrzane wersy i próbując ustalić możliwie wiarygodny tekst.
Biblioteka nie tylko przechowywała literaturę.
Pomagała ustalić, czym właściwie ta literatura jest.
To jedna z rzeczy, które łatwo zgubić, kiedy sprowadza się jej historię do liczby zwojów.
Kallimach i Google starożytności
Ogromna kolekcja szybko tworzy bardzo praktyczny problem.
Załóżmy, że mamy pół miliona zwojów.
Gdzie jest ten właściwy?
Jedną z odpowiedzi były Pinakes Kallimacha z Cyreny.
Kallimach był poetą i uczonym związanym z Aleksandrią. Często nazywa się go bibliotekarzem, choć kwestia tego, czy rzeczywiście pełnił funkcję naczelnego bibliotekarza, nie jest tak pewna, jak sugerują popularne zestawienia.
Jego osiągnięcie nie budzi jednak podobnych wątpliwości.
Pinakes były gigantycznym opracowaniem bibliograficznym zajmującym według tradycji 120 ksiąg. Porządkowały autorów według kategorii, takich jak poezja, dramat, filozofia, historia, retoryka, medycyna czy prawo. Przy autorach znajdowały się informacje biograficzne oraz wykazy dzieł. Rudolf Blum w klasycznej pracy poświęconej Kallimachowi opisuje Pinakes jako rozwinięcie bibliotecznego inwentarza w coś znacznie bardziej ambitnego – bibliografię greckiej literatury.
Same Pinakes zaginęły.
Wiemy o nich dzięki fragmentom i autorom, którzy z nich korzystali.
W pewnym sensie Biblioteka zaczęła więc tworzyć metawiedzę o własnej wiedzy.
Najpierw trzeba zgromadzić teksty.
Potem trzeba wymyślić sposób, żeby nie zgubić się w tym, co się zgromadziło.
Co właściwie znajdowało się w środku?
Odpowiedź „cała wiedza starożytnego świata” brzmi dobrze, ale jest zbyt mocna.
Aleksandryjska kolekcja była przede wszystkim produktem kultury greckiej i hellenistycznej.
Znajdowała się tam poezja, dramat, historia, filozofia, matematyka, astronomia, medycyna i inne dziedziny wiedzy. Szczególne znaczenie miały teksty wielkich greckich autorów, przede wszystkim Homera.
Ptolemejskie ambicje sięgały jednak dalej.
Wielojęzyczne państwo i kontakty Aleksandrii ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego stwarzały możliwość pozyskiwania wiedzy pochodzącej z innych tradycji. W niektórych przypadkach teksty tłumaczono na grekę.
Najsłynniejszym przykładem jest Septuaginta, greckie tłumaczenie żydowskiej Tory, a później nazwa odnoszona szerzej do greckiej wersji pism hebrajskich.
Z jej powstaniem wiąże się piękna historia.
Według Listu Arysteasza Ptolemeusz II sprowadził do Aleksandrii 72 żydowskich uczonych, aby przetłumaczyli Prawo Mojżeszowe na potrzeby królewskiej Biblioteki.
Tyle że List Arysteasza nie jest współczesnym raportem z tego wydarzenia.
Najczęściej datuje się go na II wiek p.n.e., a więc znacznie później niż czasy Ptolemeusza II. Współcześni badacze traktują opowieść o 72 tłumaczach jako legendarną narrację o pochodzeniu Septuaginty, choć może ona przechowywać pewne elementy historycznej pamięci o tłumaczeniu Tory w hellenistycznym Egipcie.
Grecki przekład rzeczywiście powstał w Aleksandrii lub jej środowisku.
Nie możemy tylko opowiadać historii 72 tłumaczy tak, jakby zachował się protokół z ich spotkania.
Co robił uczony w Mouseionie?
Spróbujmy jeszcze raz przenieść się do Aleksandrii, tym razem nie jako turysta, lecz członek Mouseionu.
Nie znamy rozkładu dnia żadnego z jego mieszkańców. Możemy jednak połączyć kilka informacji.
Wiemy, że uczeni tworzyli wspólnotę finansowaną przez państwo. Mieli miejsce do pracy i spotkań. Strabon wspomina wspólne posiłki, fundusze oraz osobę zarządzającą instytucją.
Możemy więc ostrożnie wyobrazić sobie dzień wypełniony czytaniem zwojów, porównywaniem rękopisów, pisaniem komentarzy, dyskusjami z innymi uczonymi, przygotowywaniem własnych prac i wspólnymi posiłkami.
Nie była to jednak samotna świątynia książek.
Mouseion funkcjonował obok dworu.
Uczeni zależeli od królewskiego patronatu, a polityka potrafiła brutalnie wejść do ich świata. Gdy w II wieku p.n.e. Ptolemeusz VIII znalazł się w konflikcie z częścią aleksandryjskiej elity, wielu intelektualistów opuściło miasto.
Państwowe finansowanie nauki ma zalety.
Ma też właściciela.
Eratostenes mierzy Ziemię
Wśród ludzi związanych z Biblioteką jedno nazwisko szczególnie dobrze pokazuje, czym mógł być ten ośrodek.
Eratostenes z Cyreny został jednym z jej kierowników.
Zajmował się matematyką, geografią, astronomią, chronologią, literaturą i filologią. Najbardziej znany jest z oszacowania obwodu Ziemi.
Wiedział, że w Syene, dzisiejszym Asuanie, w okolicach przesilenia letniego Słońce znajduje się niemal pionowo nad głową. W tym samym czasie w Aleksandrii obiekty rzucały cień.
Jeżeli Ziemia jest kulą, różnica kąta padania promieni słonecznych pozwala powiązać odległość między miastami z obwodem całej planety.
Potrzebne były więc trzy rzeczy: geometria, obserwacja i przybliżona znajomość odległości między Aleksandrią a Syene.
Rezultat był zadziwiająco dobry, choć jego dokładność zależy od tego, jaką długość przyjmiemy dla używanego przez Eratostenesa stadionu.
To dobry przykład tego, dlaczego słowo „biblioteka” jest trochę za małe.
Nie chodziło wyłącznie o przechowywanie cudzych odpowiedzi.
Chodziło również o tworzenie nowych.
Czy pracowali tam Euklides, Herofilos i inni?
Tutaj trzeba uważać, bo sława Biblioteki działa trochę jak magnes.
Jeżeli jakiś uczony żył w starożytnej Aleksandrii, z czasem zaczyna być przedstawiany jako „uczony Biblioteki Aleksandryjskiej”.
Nie zawsze mamy na to dowody.
Euklides działał w Aleksandrii za wczesnych Ptolemeuszy i jego szkoła matematyczna należy do tego samego niezwykłego środowiska intelektualnego. Nie mamy jednak dokumentu potwierdzającego jego formalne członkostwo w Mouseionie.
Podobną ostrożność warto zachować przy lekarzach Herofilosie i Erasistratosie. Aleksandria stała się wielkim ośrodkiem medycznym, a prowadzone tam badania anatomiczne były wyjątkowe na tle świata greckiego. To nie znaczy jednak, że każde aleksandryjskie osiągnięcie naukowe można automatycznie dopisać do konta Biblioteki.
Jeszcze większy dystans czasowy dzieli pierwszych Ptolemeuszy od Klaudiusza Ptolemeusza czy Hypatii.
Aleksandria pozostawała ośrodkiem nauki przez wiele stuleci.
Nie oznacza to, że przez cały ten czas istniała dokładnie ta sama instytucja.
Biblioteka miała konkurencję
Aleksandria nie wynalazła przechowywania tekstów.
Na długo przed Ptolemeuszami ogromne zbiory powstawały na Bliskim Wschodzie. Biblioteka króla Aszurbanipala w Niniwie w VII wieku p.n.e. zawierała tysiące glinianych tabliczek z tekstami literackimi, religijnymi, medycznymi, administracyjnymi i wróżbiarskimi.
Grecy również tworzyli kolekcje prywatne i instytucjonalne. Strabon pisał o bibliotece Arystotelesa i twierdził, że filozof nauczył królów Egiptu organizowania zbiorów.
Aleksandria wyróżniała się skalą ambicji, finansowaniem oraz połączeniem ogromnej kolekcji z utrzymywaną przez państwo wspólnotą badaczy.
Nie pozostała też bez konkurencji.
W Pergamonie powstała druga słynna biblioteka hellenistycznego świata. Ateny, Rodos, Antiochia, a później Rzym również były ważnymi ośrodkami książki i nauki.
Aleksandria nie była jedynym miejscem, w którym przechowywano wiedzę.
Była częścią sieci.
I właśnie ten fakt okaże się bardzo ważny, kiedy zaczniemy ją palić.
No dobrze. To kto spalił Bibliotekę?
W tym miejscu pojawiają się zwykle trzy odpowiedzi.
Juliusz Cezar.
Chrześcijanie.
Muzułmanie.
Można znaleźć opowieść obciążającą każdego z nich.
Problem polega na tym, że szukamy jednego sprawcy wydarzenia, które prawdopodobnie nigdy nie wydarzyło się w takiej formie.
Cezar i pożar, który naprawdę miał miejsce
W 48 r. p.n.e. Juliusz Cezar znalazł się w samym środku wojny domowej w Aleksandrii.
Podczas walk nakazał podpalić okręty w porcie, aby nie przejęli ich przeciwnicy. O tym wiemy między innymi od samego Cezara. Co ciekawe, w jego własnej relacji nie ma informacji o spaleniu Biblioteki.
Późniejsze źródła mówią jednak o zniszczonych książkach.
Seneka, piszący w I wieku n.e., wspomina o 40 tysiącach spalonych zwojów. Plutarch około stulecia po wydarzeniu pisze już, że ogień z doków zniszczył „wielką bibliotekę”. Kasjusz Dion, jeszcze późniejszy autor, wspomina o magazynach i spalonych księgach.
Co więc spłonęło?
Nie wiemy.
Możliwe, że ogień zniszczył część kolekcji. Możliwe, że były to zwoje przechowywane w magazynach portowych. Możliwe, że ucierpiały pomieszczenia związane z Biblioteką.
Nie mamy jednak podstaw, by powiedzieć, że Cezar w 48 r. p.n.e. unicestwił całą Wielką Bibliotekę wraz ze wszystkimi jej zbiorami.
Tym bardziej że Mouseion funkcjonował później.
Strabon opisywał go kilkadziesiąt lat po wojnie aleksandryjskiej jako działającą instytucję.
Pierwszy podejrzany odpada więc jako sprawca ostatecznego końca.
Choć niewątpliwie coś podpalił.
A może Biblioteka umarła ze starości?
To mniej filmowa możliwość.
Ale znacznie bardziej prawdopodobna.
Aleksandria po włączeniu Egiptu do Imperium Rzymskiego nadal była wielkim ośrodkiem intelektualnym. Mouseion przetrwał zmianę władzy. Strabon zauważa nawet, że jego przełożonego mianował już cesarz.
Tyle że instytucje mogą istnieć bardzo długo, jednocześnie zmieniając się niemal nie do poznania.
Zmieniają się władcy. Budżety. Priorytety. Ludzie. Budynki. Kolekcje.
A papirus nie pomaga.
Zwój nie jest przedmiotem, który wystarczy położyć na półce na tysiąc lat. Papirus niszczeje, szczególnie w wilgotnym nadmorskim środowisku. Teksty trzeba przepisywać.
To oznacza coś ważnego.
Starożytna biblioteka była żywym systemem kopiowania.
Jeżeli przestajesz kopiować książki, zaczynasz je tracić nawet bez pożaru.
III wiek: robi się naprawdę źle
W III wieku n.e. Cesarstwo Rzymskie przeżywało serię kryzysów, wojen domowych i najazdów.
Aleksandria nie stała z boku.
Za panowania cesarza Aureliana, podczas walk związanych z odzyskiwaniem Egiptu spod władzy Palmyry, poważnie ucierpiał Brucheion, królewska dzielnica miasta, z którą wiązano Mouseion.
Ammian Marcellin pisał w IV wieku, że Aleksandria straciła znaczną część Brucheionu, który wcześniej był siedzibą wybitnych uczonych.
Czy właśnie wtedy zniszczono Wielką Bibliotekę?
Możliwe.
Ale znowu nie mamy opisu brzmiącego: „tego dnia zniszczono Bibliotekę Aleksandryjską i wszystkie jej zbiory”.
Mamy zniszczenie dzielnicy, w której znajdowały się instytucje związane z jej wcześniejszą historią.
To raczej kolejny etap zaniku niż czysta data śmierci.
A co z biblioteką córką?
Do historii dochodzi jeszcze Serapejon.
Był to monumentalny kompleks świątynny poświęcony Serapisowi. Starożytne przekazy łączą go z dodatkową kolekcją książek, często nazywaną dziś „biblioteką córką”.
Nie należy jednak wyobrażać sobie jej po prostu jako zapasowej kopii całej Wielkiej Biblioteki.
Jej dokładny charakter, rozmiar i relacja z wcześniejszą kolekcją są przedmiotem dyskusji.
W 391 r. n.e. Serapejon został zniszczony w czasie konfliktów religijnych po działaniach biskupa Teofila i w kontekście cesarskiej polityki wymierzonej w kulty pogańskie.
To wydarzenie jest dobrze poświadczone.
Znacznie mniej jasna jest kwestia książek.
Przez długi czas popularna była wersja, według której chrześcijański tłum zniszczył wtedy ostatnią wielką bibliotekę Aleksandrii. Część badaczy podkreśla jednak, że źródła opisujące zniszczenie świątyni nie dają prostego potwierdzenia sceny wielkiego palenia ksiąg.
Co ciekawe, dyskusja wcale nie jest zamknięta. Dirk Rohmann argumentował niedawno, że istnieją przesłanki pozwalające sądzić, iż biblioteka Serapejonu rzeczywiście mogła przetrwać do końca IV wieku i zostać zniszczona razem ze świątynią.
Nawet jeśli przyjmiemy tę interpretację, nadal mówimy o wydarzeniu ponad czterysta lat po Cezarze.
Nie o jednym pożarze Wielkiej Biblioteki.
Hypatia nie zginęła broniąc Biblioteki
W tym miejscu często pojawia się Hypatia.
Jej historia aż prosi się o połączenie z historią Biblioteki.
Była filozofką, matematyczką i astronomką. Mieszkała w Aleksandrii. Była córką matematyka Teona. Została brutalnie zamordowana przez chrześcijański tłum.
Tyle że zginęła w 415 r.
Serapejon został zniszczony w 391 r.
A świetność Wielkiej Biblioteki należała wtedy do znacznie odleglejszej przeszłości.
Hypatia była jedną z najważniejszych postaci intelektualnej Aleksandrii późnej starożytności, ale nie mamy podstaw, by robić z niej bibliotekarkę Wielkiej Biblioteki ani łączyć jej śmierci z jej zniszczeniem. Jej zabójstwo wiązało się przede wszystkim z brutalnym konfliktem politycznym i religijnym w mieście, w którym znalazła się blisko rzymskiego prefekta Orestesa, przeciwnika patriarchy Cyryla.
Kultura popularna skleiła dwa prawdziwe elementy historii Aleksandrii.
Zniszczenie pogańskiego Serapejonu.
I zabójstwo pogańskiej filozofki.
Dzieliły je 24 lata.
A może zrobili to Arabowie?
Pozostaje najbardziej efektowna opowieść.
W VII wieku wojska arabskie zdobywają Aleksandrię. Dowódca Amr ibn al-As odnajduje wielką Bibliotekę i pyta kalifa Umara, co zrobić z książkami.
Kalif ma odpowiedzieć mniej więcej tak: jeśli księgi mówią to samo co Koran, są zbędne. Jeśli mówią coś innego, są szkodliwe.
W obu przypadkach można je spalić.
Zwoje trafiają więc do aleksandryjskich łaźni i jest ich tak dużo, że przez sześć miesięcy ogrzewają wodę.
To znakomita historia.
Tyle że pojawia się w źródłach dopiero wiele stuleci po arabskim podboju Aleksandrii.
Jedne z najwcześniejszych wersji znamy od autorów piszących około 1200 r., w tym Abd al-Latifa oraz Ibn al-Kiftiego. Rozwiniętą opowieść przekazuje później Bar Hebraeus. Między zdobyciem Aleksandrii w VII wieku a tymi relacjami leży ponad pół tysiąca lat milczenia.
To bardzo poważny problem.
Autorzy bliżsi wydarzeniom nie opisują arabskiego spalenia Wielkiej Biblioteki. Co więcej, nie mamy dobrych powodów, aby sądzić, że w VII wieku instytucja Ptolemeuszy wciąż istniała w formie, którą można było spalić.
Dlatego współcześni historycy na ogół traktują opowieść o kalifie Umarze i księgach ogrzewających łaźnie jako późną legendę.
Czyli Biblioteka nigdy nie spłonęła?
Nie.
To byłaby przesada w drugą stronę.
Wiemy, że w Aleksandrii wybuchały pożary.
Wiemy, że podczas wojny Cezara spłonęły książki.
Wiemy, że miasto wielokrotnie doświadczało walk.
Wiemy, że Brucheion został poważnie zniszczony w III wieku.
Wiemy, że Serapejon został zniszczony pod koniec IV wieku.
Nie wiemy natomiast o jednym wydarzeniu, podczas którego kompletna, działająca Wielka Biblioteka z pełną kolekcją została w ciągu jednego dnia zamieniona w popiół.
Jej koniec znacznie lepiej wygląda jako proces.
Pożary, wojny, zmiany polityczne, utrata patronatu, przenoszenie kolekcji, rozproszenie uczonych, fizyczne starzenie się zwojów i stopniowe zanikanie instytucji.
Nie ma jednego winnego.
Jest kilka stuleci historii.
Co właściwie straciliśmy?
Tu legenda o Bibliotece robi jeszcze jedną rzecz.
Każe wyobrażać sobie setki tysięcy unikalnych dzieł istniejących w pojedynczym egzemplarzu.
Ogień dociera do regału.
Zwój płonie.
Tekst znika z historii.
Czasami zapewne właśnie tak było.
Ale starożytny obieg tekstów był bardziej skomplikowany.
Popularne i ważne dzieła kopiowano. Egzemplarze podróżowały między miastami. Istniały prywatne kolekcje i inne biblioteki. Aleksandryjscy uczeni sami przyczyniali się do rozpowszechniania tekstów poprzez ich kopiowanie, opracowywanie i przygotowywanie krytycznych wersji.
Utrata aleksandryjskiego egzemplarza Homera nie oznaczała utraty Homera.
Problem zaczynał się wtedy, kiedy przez kolejne stulecia jakiegoś utworu przestawano przepisywać.
Papirus niszczał.
Kolejna kopia nie powstawała.
A potem znikała ostatnia.
W ten sposób utraciliśmy ogromną część literatury antycznej.
Nie dlatego, że wszystkie jej egzemplarze znajdowały się w jednym budynku.
Raczej dlatego, że zachowanie tekstu przez dwa tysiące lat wymaga nieustannego łańcucha kopiowania.
Wystarczy, że ten łańcuch zostanie przerwany.
Czy gdyby Biblioteka przetrwała, latalibyśmy dziś między gwiazdami?
To chyba najbardziej kusząca wersja mitu.
Biblioteka miała zawierać wiedzę, która mogła przyspieszyć rozwój ludzkości o setki albo tysiące lat. Gdyby nie została spalona, rewolucja przemysłowa wydarzyłaby się w starożytności, Rzymianie wynaleźliby silnik parowy, a dzisiaj mielibyśmy kolonie na Marsie.
Nie da się tego historycznie obronić.
Rozwój technologii nie polega wyłącznie na posiadaniu właściwego tekstu.
Potrzebne są materiały, narzędzia, źródła energii, system gospodarczy, instytucje, edukacja, popyt, infrastruktura oraz całe nagromadzenie wcześniejszych technologii.
Sam opis jakiegoś mechanizmu nie tworzy przemysłu.
Co więcej, wiele tekstów obecnych w Aleksandrii istniało również w innych miejscach. Utrata konkretnej kolekcji nie była równoznaczna z wyczyszczeniem intelektualnej pamięci całego basenu Morza Śródziemnego.
To nie znaczy, że niczego ważnego nie utraciliśmy.
Straciliśmy mnóstwo.
Znamy autorów, których dzieła zachowały się jedynie w tytułach, cytatach albo streszczeniach. Znamy dramaty, historie, traktaty filozoficzne i naukowe, których już nie przeczytamy.
Nie potrafimy tylko sporządzić listy pod tytułem „rzeczy spalone w Bibliotece Aleksandryjskiej”.
Największy paradoks Biblioteki
Nie mamy jej budynku.
Nie mamy jej katalogu.
Nie mamy żadnego zwoju, który z dużą pewnością można postawić w muzealnej gablocie i podpisać: „własność Wielkiej Biblioteki Aleksandryjskiej”.
Pinakes Kallimacha zaginęły.
Kolekcja zaginęła.
Dokładna lokalizacja pozostaje niepewna.
Nawet historia jej założenia jest częściowo rekonstruowana z tekstów napisanych długo po wydarzeniach.
A mimo to wpływ Aleksandrii przetrwał.
Nie dlatego, że gdzieś ocalał sekretny magazyn zwojów.
Przetrwał w sposobie pracy z tekstem.
W katalogowaniu.
W porównywaniu rękopisów.
W krytyce tekstu.
W komentowaniu autorów.
W próbie zebrania wcześniejszej wiedzy, uporządkowania jej i wykorzystania do tworzenia nowej.
Aleksandryjscy uczeni nie tylko przechowywali Homera. Próbowali ustalić jego tekst.
Nie tylko gromadzili literaturę. Tworzyli narzędzia pozwalające się w niej odnaleźć.
Nie tylko czytali wcześniejszych badaczy. Eratostenes użył matematyki i obserwacji, żeby oszacować rozmiar planety.
Może właśnie dlatego historia Biblioteki tak łatwo obrosła legendami.
Sama idea była potężna: zebrać w jednym miejscu możliwie dużą część dostępnej wiedzy.
Kilka mitów, które warto zostawić za drzwiami
„Biblioteka zawierała całą wiedzę świata.”
Nie. Była ogromną kolekcją zdominowaną przez kulturę grecką i hellenistyczną, choć prawdopodobnie obejmowała również teksty lub tłumaczenia pochodzące z innych tradycji.
„Miała dokładnie 700 tysięcy książek.”
Nie znamy dokładnej liczby. Starożytne źródła podają sprzeczne wartości, a zwój nie odpowiada jednej współczesnej książce.
„Juliusz Cezar spalił Bibliotekę.”
Cezar rzeczywiście spowodował pożar w 48 r. p.n.e. i źródła mówią o spalonych książkach. Nie ma jednak podstaw do stwierdzenia, że zniszczył wtedy całą instytucję. Mouseion funkcjonował później.
„Chrześcijanie spalili Wielką Bibliotekę.”
Chrześcijanie zniszczyli Serapejon w 391 r. Istnienie i los znajdującej się tam wówczas kolekcji są przedmiotem dyskusji. Wielka Biblioteka epoki pierwszych Ptolemeuszy była już wtedy instytucją z bardzo odległej przeszłości.
„Hypatia była ostatnią bibliotekarką i zginęła podczas niszczenia Biblioteki.”
Nie. Hypatia została zamordowana w 415 r. i nie mamy dowodów, że kierowała Wielką Biblioteką.
„Muzułmanie spalili Bibliotekę po zdobyciu Aleksandrii.”
Historia pojawia się w źródłach dopiero wiele stuleci po podboju i jest powszechnie traktowana jako legenda.
„Wszystkie zwoje były unikalne.”
Nie. Biblioteka posiadała różne kopie i warianty tych samych utworów, a teksty krążyły także poza Aleksandrią.
„Pożar cofnął ludzkość o tysiąc lat.”
Nie da się tego wykazać. Utrata antycznych tekstów była rzeczywista, ale następowała w wielu miejscach i przez wiele stuleci.
Biblioteka bez daty śmierci
Chciałem znaleźć moment, w którym Biblioteka Aleksandryjska zniknęła.
Im bardziej zagląda się w źródła, tym trudniej taki moment wskazać.
Możemy zaznaczyć 48 r. p.n.e. i pożar podczas wojny Cezara.
Możemy zaznaczyć kryzys aleksandryjskiej nauki pod koniec epoki Ptolemeuszy.
Możemy zaznaczyć III wiek n.e. i zniszczenie znacznej części Brucheionu.
Możemy zaznaczyć 391 r. i upadek Serapejonu.
Możemy wreszcie dojść do arabskiego podboju Aleksandrii w VII wieku i stwierdzić, że Wielkiej Biblioteki, jaką stworzyli Ptolemeusze, od dawna nie ma już w źródłach.
Nie dostajemy jednak sceny końcowej.
I chyba właśnie próba znalezienia takiej sceny najbardziej utrudnia zrozumienie całej historii.
Biblioteka Aleksandryjska nie była pendrivem starożytności, na którym znajdowała się jedyna kopia wiedzy ludzkości.
Była instytucją.
Potrzebowała pieniędzy, ludzi, politycznego wsparcia, budynków, papirusu, kopistów i kolejnych pokoleń uczonych. Jej kolekcję trzeba było nieustannie zdobywać, porządkować, naprawiać i kopiować.
Kiedy ten system działał, Aleksandria mogła przez kilka stuleci być jednym z najważniejszych centrów intelektualnych świata śródziemnomorskiego.
Kiedy zaczął się rozpadać, nie potrzebował jednego wielkiego ognia, żeby zniknąć.
