Budzisz się rano. Zanim jeszcze wstaniesz z łóżka, możesz sprawdzić wiadomości z całego świata, prognozę pogody, służbowego maila i kilka powiadomień. W ciągu dnia czekają obowiązki, telefony, decyzje, terminy, rachunki i informacje, których nikt specjalnie nie zamawiał, ale i tak docierają. Wieczorem, kiedy wreszcie można odpocząć, mózg często nadal pracuje. Przypomina o niedokończonych sprawach, analizuje problemy i planuje następny dzień.
A przecież żyjemy w epoce, w której wiele rzeczy stało się nieporównywalnie łatwiejszych niż kiedykolwiek wcześniej. Nie musimy codziennie zdobywać pożywienia, mamy ogrzewane domy, dostęp do medycyny, transportu i technologii, o których nasi przodkowie nie mogliby nawet marzyć.
Dlaczego więc tak często jesteśmy przemęczeni, zestresowani i przytłoczeni? Skąd bierze się poczucie ciągłego pośpiechu, nawet kiedy fizycznie niemal się nie ruszamy? I dlaczego po całym tygodniu spędzonym w wygodnym, nowoczesnym świecie tak wielu ludzi marzy po prostu o wyjeździe do lasu, nad jezioro albo gdzieś, gdzie nie ma zasięgu?
Możliwe, że część odpowiedzi kryje się w ogromnej różnicy między tempem rozwoju cywilizacji a tempem, w jakim zmienia się nasza biologia.
Mózg, który powstawał przez setki tysięcy lat
Homo sapiens pojawił się około 300 tysięcy lat temu. Przez zdecydowaną większość tego czasu ludzie żyli w społecznościach łowiecko-zbierackich. Utrzymywali się z polowania, rybołówstwa, zbierania roślin i korzystania z zasobów dostępnych w otoczeniu.
Nie znali miast, fabryk, samochodów ani internetu. Nie mieli też kalendarzy wypełnionych spotkaniami, kredytów hipotecznych czy skrzynek mailowych, do których wiadomości mogą przychodzić o dowolnej porze dnia i nocy.
Ich życie organizowały inne potrzeby. Trzeba było zdobywać żywność, znajdować wodę, dbać o bezpieczeństwo, wychowywać dzieci i utrzymywać relacje z pozostałymi członkami grupy. Ogromną rolę odgrywały pora dnia, pogoda, zmiany pór roku i lokalne warunki środowiskowe.
Ludzki mózg rozwijał się ewolucyjnie właśnie w takich realiach. Mechanizmy odpowiedzialne za uwagę, emocje, motywację, reakcje na zagrożenie czy budowanie więzi społecznych kształtowały się przez niezliczone pokolenia, jeszcze zanim pojawił się nasz gatunek.
Dziś korzystamy z tych samych podstawowych mechanizmów, choć otoczenie zmieniło się nie do poznania.
Oczywiście nasz mózg nie zatrzymał się w paleolicie. Ewolucja człowieka trwa nadal, a mózg ma ogromną zdolność uczenia się i przystosowywania do nowych warunków. Jednak zmiany biologiczne zachodzące w populacji na drodze ewolucji zwykle wymagają wielu pokoleń. Tymczasem nowe technologie potrafią przeobrazić codzienne życie w ciągu kilkunastu lat.
W nauce istnieje pojęcie niedopasowania ewolucyjnego (evolutionary mismatch). Opisuje ono sytuację, w której cechy wykształcone w określonych warunkach środowiskowych okazują się mniej korzystne po zmianie tych warunków.
Łatwo to zrozumieć na przykładzie jedzenia.
Przez większą część historii naszego gatunku wysokoenergetyczne pożywienie było cennym zasobem. Skłonność do wybierania słodkich i tłustych pokarmów mogła pomagać w zdobywaniu odpowiedniej ilości energii. Dziś, w środowisku pełnym łatwo dostępnych, wysokokalorycznych produktów, te same upodobania mogą sprzyjać nadmiernemu jedzeniu.
Biologia, która pomagała nam zdobywać energię w warunkach niedoboru, może więc sprawiać problemy w warunkach jej nadmiaru.
A co, jeśli podobne niedopasowanie dotyczy również naszej psychiki? Uwaga, pamięć, reakcje stresowe i potrzeby społeczne także mają przecież swoją ewolucyjną historię.
Żeby lepiej zrozumieć, skąd mogły się wziąć dzisiejsze trudności, warto najpierw przyjrzeć się temu, jak naprawdę wyglądało życie ludzi przed powstaniem rolnictwa.
Czy nasi przodkowie mieli spokojniejsze życie?
Łatwo wyobrazić sobie człowieka sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat jako kogoś, kto od rana do wieczora walczył o przetrwanie. Polował, uciekał przed drapieżnikami, znosił głód i spał pod gołym niebem.
Ale czy rzeczywiście większość dnia zajmowało mu zdobywanie pożywienia?
Antropolodzy od dawna próbują odpowiedzieć na to pytanie, między innymi obserwując współczesne społeczności łowiecko-zbierackie.
Jednym z przykładów są Agta, rdzenna ludność zamieszkująca Filipiny. Tradycyjnie utrzymują się między innymi z polowania, rybołówstwa i zbierania dzikich roślin, choć część ich społeczności zajmuje się również rolnictwem.
Ich codzienność obejmuje wiele czynności, które trudno porównać z pracą na etacie. Ktoś wyrusza po ryby, ktoś inny zbiera pożywienie, przygotowuje posiłek, opiekuje się dziećmi albo zajmuje się narzędziami. Jest też czas na rozmowy, odpoczynek i wspólne spędzanie czasu.
Nie ma tu koniecznie wyraźnego podziału na osiem godzin pracy, przerwę obiadową i czas wolny. Niektóre zajęcia mogą łączyć zdobywanie zasobów z kontaktami społecznymi, a inne są obowiązkami niezależnie od tego, czy ktoś nazwie je pracą.
W badaniu opublikowanym w 2019 roku w czasopiśmie Nature Human Behaviour porównano społeczności Agta różniące się stopniem zaangażowania w rolnictwo. Okazało się, że osoby bardziej zaangażowane w uprawę ziemi poświęcały więcej czasu na pracę, a mniej na odpoczynek niż osoby utrzymujące się głównie z łowiectwa i zbieractwa.
To dość interesujący wynik, jeśli spojrzymy na rolnictwo jako jedno z największych osiągnięć cywilizacyjnych. Produkcja żywności stała się bardziej przewidywalna, umożliwiła rozwój osad i z czasem całych państw. Ale dla poszczególnych ludzi mogła również oznaczać więcej codziennych obowiązków.
Już w XX wieku antropolog Marshall Sahlins spopularyzował koncepcję pierwotnego społeczeństwa dobrobytu. Zwracał uwagę, że dobrobyt można osiągać na dwa sposoby: przez posiadanie bardzo wielu dóbr albo przez stosunkowo niewielkie potrzeby, które łatwo zaspokoić.
Według tej interpretacji część społeczności łowiecko-zbierackich mogła po zdobyciu wystarczającej ilości pożywienia poświęcać znaczną część dnia na odpoczynek, kontakty społeczne i inne zajęcia.
Brzmi niemal jak marzenie współczesnego pracownika biurowego.
Tyle że z badań nie wyłania się jeden, uniwersalny obraz życia łowców-zbieraczy. Ilość pracy zależała od środowiska, dostępności pożywienia, pory roku i podziału obowiązków. Samo zdobywanie jedzenia stanowiło tylko część koniecznych zajęć. Trzeba było jeszcze przygotować posiłki, opiekować się dziećmi, wytwarzać narzędzia, zdobywać opał czy dbać o schronienie.
Inne badania pokazują, że po uwzględnieniu wszystkich tych czynności społeczności łowiecko-zbierackie nie zawsze pracują mniej od rolniczych.
Nie możemy też traktować dzisiejszych Agta czy innych podobnych społeczności jak dokładnej rekonstrukcji prehistorycznego życia. Przez tysiące lat również zmieniały swoje zwyczaje, technologie i relacje z otoczeniem.
Mimo to sam fakt, że w niektórych takich społecznościach można obserwować stosunkowo dużo czasu wolnego, podważa popularne wyobrażenie o prehistorycznym człowieku, który pracował bez przerwy, aby nie umrzeć z głodu.
A może rzeczywiście miał więcej okazji do zwykłego odpoczynku?
Możliwe. Tylko czy oznacza to, że żył spokojniej?
Tutaj sprawa się komplikuje.
Nasi przodkowie mierzyli się z głodem, chorobami, urazami, konfliktami i niepewnością. Nie dysponowali współczesną medycyną, a niesprzyjające warunki środowiskowe mogły stanowić bezpośrednie zagrożenie dla życia. Susza czy długotrwały niedobór pożywienia potrafiły wywoływać stres utrzymujący się tygodniami lub miesiącami.
Ich codzienność miała jednak inny charakter niż nasza.
Człowiek mógł obawiać się nieudanego polowania, złej pogody czy konfliktu z inną grupą. Współczesny człowiek może martwić się utratą pracy, wysokością raty kredytu, sytuacją gospodarczą, przyszłością swoich dzieci i wiadomościami o wydarzeniach na drugim końcu planety.
Jak porównać stres człowieka, który może nie zdobyć pożywienia, ze stresem człowieka, który odbiera pięćdziesiąt służbowych wiadomości?
Samo natężenie stresu nie wystarczy do zrozumienia tej różnicy. Ważne jest również to, co go wywołuje, jak długo się utrzymuje i czy człowiek ma możliwość odpoczynku po zakończeniu zagrożenia.
A charakter naszych codziennych problemów zaczął się wyraźnie zmieniać wraz z rozwojem cywilizacji.
Kiedy świat zaczął przyspieszać?
Przez większość historii Homo sapiens zmiany sposobu życia zachodziły stosunkowo powoli. Ludzie doskonalili narzędzia, rozwijali kulturę, przemieszczali się i przystosowywali do nowych środowisk, ale podstawy ich codzienności przez bardzo długi czas pozostawały związane z łowiectwem i zbieractwem.
Około 12 tysięcy lat temu w niektórych regionach świata rozpoczęło się przechodzenie do rolnictwa. Nie była to jedna rewolucja, która wydarzyła się wszędzie jednocześnie. Uprawa roślin i hodowla zwierząt rozwijały się stopniowo, niezależnie w różnych miejscach.
Rolnictwo pozwoliło utrzymywać liczniejsze populacje i rozwijać stałe osady. Z czasem pojawiły się miasta, specjalizacja zawodowa, administracja, państwa i coraz bardziej skomplikowane systemy gospodarcze.
Zmieniła się też organizacja codziennej pracy. Trzeba było planować zasiewy, dbać o uprawy, magazynować zapasy i wykonywać obowiązki podporządkowane cyklowi produkcji rolnej. Ludzie zaczęli w większym stopniu polegać na systemach społecznych, od których zależało ich utrzymanie.
Była to ogromna transformacja, ale przebiegała przez wiele pokoleń.
Potem nadeszła rewolucja przemysłowa.
W ciągu ostatnich dwóch stuleci maszyny, fabryki, kolej, elektryczność i nowoczesna gospodarka zaczęły zmieniać warunki życia z szybkością nieporównywalną z wcześniejszymi epokami.
Coraz więcej ludzi przenosiło się do miast. Praca zaczęła być ściślej podporządkowana zegarowi, harmonogramom i organizacji dużych przedsiębiorstw. Rozwój transportu i komunikacji sprawił, że decyzje podejmowane daleko od miejsca zamieszkania mogły coraz szybciej wpływać na codzienne życie.
Jeszcze większe przyspieszenie nastąpiło wraz z rewolucją cyfrową.
W latach 90. XX wieku internet dopiero trafiał do domów, a telefon komórkowy służył głównie do rozmów i wysyłania wiadomości. Dzisiaj praktycznie każdy może nosić w kieszeni urządzenie zapewniające stały dostęp do informacji z całego świata.
W kilka sekund można sprawdzić, co wydarzyło się w dowolnym kraju, skontaktować się z setkami osób, zrobić zakupy, wykonać przelew albo rozpocząć pracę.
Codzienność zmieniła się w ciągu jednego pokolenia.
W tym samym czasie podstawowe mechanizmy naszego układu nerwowego nie przeszły żadnej porównywalnej biologicznej rewolucji.
To zestawienie wygląda dość osobliwie. Gatunek, który przez setki tysięcy lat żył w niewielkich grupach i funkcjonował w bezpośrednim kontakcie ze środowiskiem, w ciągu zaledwie kilku pokoleń stworzył globalną, cyfrową cywilizację działającą przez całą dobę.
Oczywiście ludzie potrafią uczyć się nowych zachowań i przystosowywać do zmian bez czekania na ewolucję biologiczną. Właśnie ta zdolność pozwoliła nam zbudować tak złożony świat.
Ale są pewne ograniczenia, których sama nauka korzystania z nowych technologii nie usuwa.
Jednym z nich jest sposób działania naszego układu stresowego.
Dlaczego mózg reaguje na maila, jakby wydarzyło się coś groźnego?
Wyobraźmy sobie człowieka, który nagle zauważa niebezpieczne zwierzę.
Jego organizm uruchamia reakcję stresową. Przyspiesza tętno, wzrasta czujność, zmienia się sposób gospodarowania energią. Układ współczulny oraz mechanizmy hormonalne, między innymi związane z kortyzolem, pomagają przygotować ciało do działania.
W sytuacji bezpośredniego zagrożenia takie reakcje mogą decydować o przetrwaniu.
Problem w tym, że podobne mechanizmy uruchamiają się również w odpowiedzi na zagrożenia psychologiczne.
Wystarczy trudna rozmowa z przełożonym, niepokojąca wiadomość z banku, zbliżający się termin albo świadomość, że podjęta decyzja może mieć poważne konsekwencje.
Mózg potrafi odróżniać fizyczne niebezpieczeństwo od służbowego maila, ale oba zdarzenia mogą uruchamiać te same podstawowe układy odpowiedzialne za reakcję stresową. Jej nasilenie będzie oczywiście zależało od sytuacji i sposobu, w jaki ją oceniamy.
Dochodzi do tego pewna wyjątkowa cecha ludzkiego umysłu: potrafimy przeżywać stres związany z wydarzeniami, które jeszcze nie nastąpiły.
Można bezpiecznie siedzieć na kanapie i martwić się tym, co będzie za pół roku. Można wielokrotnie analizować wczorajszą rozmowę. Można wyobrażać sobie dziesiątki niekorzystnych scenariuszy dotyczących przyszłości, choć żaden z nich nie musi się wydarzyć.
Sama zdolność przewidywania jest niezwykle przydatna. Pozwala planować, unikać błędów i przygotowywać się na trudności.
Ale oznacza też, że organizm może reagować na zagrożenia istniejące na razie wyłącznie w naszych myślach.
Stres krótkotrwały jest naturalnym elementem funkcjonowania organizmu. Kłopoty pojawiają się szczególnie wtedy, gdy reakcje stresowe utrzymują się zbyt długo, powtarzają bez odpowiedniej regeneracji albo stają się nieproporcjonalnie intensywne.
Naukowcy badają w tym kontekście tak zwane obciążenie allostatyczne, czyli fizjologiczne koszty długotrwałego dostosowywania organizmu do powtarzających się wymagań.
Przewlekły stres może wpływać między innymi na sen, odporność, układ krążenia, nastrój i funkcje poznawcze.
Współczesna cywilizacja stworzyła wiele sytuacji, w których źródło napięcia jest trudne do usunięcia jednym działaniem.
Niepokój o przyszłość finansową, wielomiesięczny projekt, problemy zawodowe czy napięte relacje społeczne potrafią towarzyszyć człowiekowi przez długi czas. Nawet kiedy fizycznie jest bezpieczny i teoretycznie może odpocząć.
Nasze organizmy potrafią radzić sobie z takimi wyzwaniami, ale ciągłe utrzymywanie gotowości do reagowania bywa kosztowne.
A współczesny świat znalazł jeszcze jeden sposób, by niemal bez przerwy domagać się naszej uwagi.
Świat, który bez końca chce czegoś od naszego mózgu
Ludzki mózg jest bardzo sprawny w wychwytywaniu zmian i nowych bodźców.
W środowisku naturalnym dostrzeganie czegoś nieoczekiwanego mogło mieć znaczenie dla zdobywania pożywienia, kontaktów społecznych lub bezpieczeństwa. Nowy dźwięk, ruch albo nieznany obiekt mogły oznaczać coś ważnego.
Nowość przyciąga uwagę również dzisiaj.
Tyle że współczesne środowisko potrafi dostarczać jej właściwie bez końca.
Wystarczy otworzyć dowolny serwis społecznościowy. Kolejny film, zdjęcie, wiadomość, komentarz. Każdy może okazać się ciekawy, zabawny albo ważny. Nie wiadomo, co pojawi się za chwilę, więc łatwo sprawdzić jeszcze jeden.
Istotną rolę odgrywa tu dopamina, neuroprzekaźnik uczestniczący między innymi w motywacji, uczeniu się i reagowaniu na sygnały zapowiadające nagrodę.
Bywa popularnie nazywana hormonem szczęścia, ale to mylące uproszczenie.
Badania pokazują, że mechanizmy odpowiedzialne za pragnienie zdobycia nagrody można częściowo odróżnić od tych związanych z odczuwaniem przyjemności.
Można więc bardzo chcieć sprawdzić kolejną wiadomość, choć poprzednie wcale nie przyniosły szczególnej satysfakcji.
Współczesne platformy cyfrowe potrafią wykorzystywać takie skłonności, dostarczając ciągle nowych treści i ograniczając momenty, w których użytkownik naturalnie zakończyłby przeglądanie.
Nie trzeba nawet szczególnie lubić tego, co się ogląda, żeby spędzić na przewijaniu kolejnych materiałów zaskakująco dużo czasu.
To jednak tylko jedna strona problemu.
Drugą jest ograniczona pojemność naszej uwagi i pamięci roboczej, czyli systemu pozwalającego tymczasowo utrzymywać i przetwarzać informacje potrzebne do wykonywania zadania.
Kiedy piszemy tekst, rozwiązujemy problem albo uczymy się czegoś nowego, korzystamy właśnie z tych zasobów. Każde przerwanie może wymagać ponownego przypomnienia sobie, na czym skończyliśmy.
Wyobraźmy sobie godzinę pracy nad trudnym zadaniem.
Najpierw przychodzi wiadomość. Odpowiadamy i wracamy do pracy. Kilka minut później dzwoni telefon. Po rozmowie przypominamy sobie, nad czym pracowaliśmy, ale zauważamy kolejne powiadomienie. Kiedy wreszcie udaje się skupić, trzeba pilnie sprawdzić coś w innym projekcie.
Każda z tych czynności zajmuje stosunkowo niewiele czasu. Problem polega na tym, że przełączanie się między zadaniami również wymaga wysiłku.
Po kilku godzinach można mieć za sobą mnóstwo drobnych działań, a jednocześnie poczucie, że trudno było naprawdę skoncentrować się na czymkolwiek.
Co więcej, dziś nie potrzebujemy nawet powiadomień, żeby się rozproszyć. Możemy sami sięgnąć po telefon, ponieważ wiemy, że czeka tam coś nowego.
Nowoczesne technologie zwiększyły ilość informacji dostępnych w każdej sekundzie. Nasza zdolność świadomego przetwarzania tych informacji pozostaje ograniczona.
I właśnie tutaj zaczyna się jeden z paradoksów współczesnej pracy: możemy mieć do dyspozycji coraz potężniejsze narzędzia, a mimo to coraz trudniej znaleźć nieprzerwany czas na wykonanie jednego zadania.
Dzień pracy się skończył. Dlaczego mózg nadal pracuje?
Wyobraźmy sobie teraz człowieka, który spędził osiem godzin przed komputerem.
Odpowiedział na wiadomości, uczestniczył w spotkaniach, przygotował dokumenty i rozwiązał kilka problemów. Wraca do domu, siada na kanapie i właściwie nie ma już nic pilnego do zrobienia.
A jednak nie potrafi przestać myśleć o pracy.
Przypomina sobie niedokończony projekt, zastanawia się nad jutrzejszym spotkaniem i analizuje wiadomość, na którą nie zdążył odpowiedzieć.
Fizycznie zakończył pracę. Psychicznie nadal w niej uczestniczy.
W wielu współczesnych zawodach trudno wskazać jednoznaczny moment, w którym wszystko zostało zrobione.
Można odpowiedzieć na wszystkie maile, ale jutro przyjdą następne. Można zakończyć projekt, lecz zaraz rozpocznie się kolejny. Można uporządkować listę zadań, ale zawsze znajdzie się coś, co warto poprawić, sprawdzić albo zaplanować.
Współczesna praca często polega na zarządzaniu procesami, które właściwie nie mają końca.
Warto zestawić to z częścią czynności wykonywanych przez społeczności łowiecko-zbierackie.
Jeżeli udało się zdobyć i przygotować wystarczającą ilość pożywienia, jedna z najważniejszych potrzeb była na pewien czas zaspokojona. Nie oznaczało to końca wszystkich obowiązków, a zdobywanie żywności mogło być przecież bardzo niepewne. Jednak rezultat wielu działań był bezpośrednio widoczny.
Dzisiejsza praca często daje efekty odroczone, abstrakcyjne albo zależne od dziesiątek innych osób. Można przez cały dzień podejmować decyzje, analizować dokumenty i odpowiadać na wiadomości, nie widząc żadnego namacalnego rezultatu.
Do tego dochodzi możliwość niemal nieprzerwanego kontaktu z pracą.
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu opuszczenie fabryki czy biura często oznaczało również fizyczne oddalenie się od służbowych obowiązków. Dziś mogą wrócić jednym powiadomieniem.
Technologia umożliwiła pracę zdalną, większą elastyczność i mnóstwo udogodnień. Jednocześnie sprawiła, że granica między czasem pracy a odpoczynkiem stała się mniej wyraźna.
Zresztą podobne zjawisko można zauważyć poza pracą zawodową.
Zawsze jest coś, co wypadałoby zrobić. Zająć się zdrowiem, rozwijać zainteresowania, poprawiać kondycję, uporządkować dom, dowiedzieć się czegoś nowego, lepiej wykorzystać weekend.
Nawet odpoczynek potrafi zmienić się w kolejne zadanie do wykonania.
Lista rzeczy, które można zrobić, jest praktycznie nieskończona. Doba pozostała taka sama.
A kiedy w końcu przychodzi noc, cywilizacja wcale nie musi zwalniać.
Nawet sen próbuje nadążyć za naszym tempem życia
Przez tysiące lat jednym z najważniejszych regulatorów ludzkiej codzienności był naturalny cykl dnia i nocy.
Nasz organizm nadal korzysta z wewnętrznego zegara biologicznego, który reguluje między innymi senność, czuwanie, temperaturę ciała i wydzielanie hormonów. Światło jest jednym z najważniejszych sygnałów synchronizujących ten rytm z otoczeniem.
Elektryczność pozwoliła nam uniezależnić dużą część aktywności od zachodu słońca.
Możemy pracować, robić zakupy, podróżować i korzystać z rozrywki o każdej porze. W razie potrzeby przesuwamy aktywność na późny wieczór albo noc.
Dla cywilizacji było to ogromne osiągnięcie. Dla biologicznego zegara człowieka oznaczało nowe warunki.
Intensywne sztuczne oświetlenie wieczorem może opóźniać naturalny rytm snu i czuwania. Praca zmianowa oraz nieregularne godziny odpoczynku dodatkowo utrudniają jego synchronizację.
Co ciekawe, nie ma podstaw do popularnego wyobrażenia, że nasi przodkowie zawsze spali znacznie dłużej niż my.
Badanie opublikowane w 2015 roku w Current Biology, obejmujące trzy społeczności przedindustrialne, wykazało średni czas snu wynoszący około 5,7-7,1 godziny na dobę.
Okazuje się więc, że życie bez elektryczności nie musiało oznaczać dziewięciu czy dziesięciu godzin błogiego snu każdej nocy.
Istotna jest również regularność, pora snu oraz możliwość odpowiedniej regeneracji.
Tymczasem współczesny człowiek może przesuwać odpoczynek praktycznie bez końca. Zawsze znajdzie się jeszcze jeden odcinek serialu, wiadomość do przeczytania albo zadanie, które można dokończyć.
Biologiczna potrzeba snu pozostaje, nawet jeśli dzięki technologii nauczyliśmy się znacznie skuteczniej ją ignorować.
A na przemęczony organizm następnego dnia czekają kolejne obowiązki, informacje i decyzje.
Kiedy naszą grupą społeczną staje się cały świat
Jest jeszcze jeden element współczesnego życia, który zmienił się radykalnie: liczba ludzi, z którymi możemy się porównywać.
Człowiek od zawsze był istotą społeczną. Relacje z innymi miały znaczenie dla bezpieczeństwa, zdobywania zasobów, wychowywania potomstwa i funkcjonowania grupy.
Dlatego tak mocno reagujemy na akceptację, odrzucenie, pozycję społeczną i opinie innych osób.
W społecznościach łowiecko-zbierackich codzienne życie zwykle koncentrowało się wokół stosunkowo niewielkich grup. Utrzymywano również kontakty z ludźmi spoza najbliższego otoczenia, ale możliwości obserwowania życia innych były nieporównywalnie mniejsze niż dzisiaj.
Współczesny człowiek może codziennie oglądać życie tysięcy osób.
W internecie bez trudu znajdzie kogoś bogatszego, piękniejszego, bardziej utalentowanego, lepiej podróżującego albo odnoszącego większe sukcesy zawodowe.
I choć doskonale wie, że ogląda wybrane fragmenty cudzego życia, porównania często pojawiają się niemal automatycznie.
Porównywanie się z innymi jest naturalnym mechanizmem psychologicznym. Pomaga oceniać własne możliwości, osiągnięcia i pozycję społeczną. Może motywować do rozwoju, ale w pewnych okolicznościach sprzyja również niezadowoleniu z siebie.
W mediach społecznościowych szczególne znaczenie ma to, że widzimy przede wszystkim wyselekcjonowane momenty. Sukcesy, podróże, atrakcyjne zdjęcia i wyjątkowe wydarzenia są znacznie bardziej widoczne niż zwykła codzienność.
Można więc zacząć porównywać własne, pełne obowiązków życie z niekończącym się zbiorem cudzych najlepszych chwil.
Nie każdy kontakt z mediami społecznościowymi działa w ten sposób. Internet pozwala przecież utrzymywać relacje, znajdować wsparcie i poznawać ludzi o podobnych zainteresowaniach.
Jednak skala społecznych porównań, na jaką pozwala współczesna technologia, jest historycznie nowym zjawiskiem.
Podobnie jak możliwość śledzenia problemów całego świata niemal w czasie rzeczywistym.
Kiedyś wieści o odległych wydarzeniach docierały powoli, jeśli docierały w ogóle. Dzisiaj możemy dowiedzieć się o katastrofie, konflikcie albo kryzysie gospodarczym kilka minut po jego rozpoczęciu.
Możemy też śledzić rozwój takich wydarzeń godzinami.
Wiedza o problemach świata ma ogromną wartość, ale intensywna ekspozycja na niepokojące informacje może u części osób zwiększać poczucie zagrożenia i bezradności.
Nasze możliwości dowiadywania się o problemach całej planety stały się niemal nieograniczone. Możliwości osobistego wpływania na większość z nich pozostają niewielkie.
W efekcie możemy odczuwać napięcie związane ze sprawami, które znajdują się daleko poza naszym bezpośrednim otoczeniem.
A przecież codzienne problemy, praca i obowiązki rodzinne wcale przez to nie znikają.
Czy dlatego tak wielu ludzi jest dziś psychicznie wyczerpanych?
Kiedy zestawimy te wszystkie elementy, powstaje dość spójny obraz.
Mamy układ nerwowy ukształtowany w toku długiej ewolucji, a wokół niego środowisko, które dostarcza ogromnych ilości informacji, wymaga nieustannego podejmowania decyzji, utrudnia odłączanie się od obowiązków i pozwala funkcjonować niezależnie od naturalnego rytmu dnia.
Do tego dochodzą presja społeczna, niepewność ekonomiczna i możliwość stałego obserwowania problemów całego świata.
Czy może to sprzyjać przemęczeniu, przewlekłemu stresowi i pogorszeniu samopoczucia?
Zdecydowanie istnieją ku temu naukowe przesłanki. Wiemy, że przewlekły stres, niedobór snu, osamotnienie, niepewność ekonomiczna czy trudne warunki pracy mogą negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne.
Trudniej odpowiedzieć na pytanie, czy właśnie ewolucyjne niedopasowanie odpowiada za rozpowszechnienie współczesnych problemów psychicznych.
Depresja i zaburzenia lękowe istniały na długo przed rewolucją przemysłową, choć dawniej inaczej je opisywano i rozumiano. Nie wiemy, jaka była ich rzeczywista częstość wśród ludzi żyjących kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy lat temu.
Również współczesne statystyki wymagają ostrożności. Zmieniają się metody diagnozowania, świadomość społeczna, dostęp do specjalistów i gotowość do zgłaszania problemów.
Nie można więc przypisać wszystkich zaburzeń psychicznych rozwojowi technologii ani uznać, że dawni ludzie byli od nich wolni.
Są też ogromne różnice indywidualne. Środowisko, które jednej osobie daje poczucie swobody i możliwości, dla innej może być przytłaczające.
Niedopasowanie ewolucyjne pomaga zrozumieć pewne mechanizmy i ryzyka, ale nie stanowi uniwersalnego wyjaśnienia ludzkiego cierpienia.
Warto natomiast zauważyć, że część współczesnych obciążeń wynika z samej organizacji naszego otoczenia.
Przecież nie każdy problem z koncentracją musi oznaczać słabą samodyscyplinę. Trudno oczekiwać nieprzerwanej uwagi w środowisku, które co kilka minut próbuje ją przechwycić.
Podobnie trudno mówić o skutecznym odpoczynku, jeśli człowiek pozostaje przez całą dobę dostępny dla zawodowych obowiązków.
I być może właśnie dlatego tak wiele osób odczuwa ulgę, kiedy na chwilę opuszcza to środowisko.
Dlaczego tak dobrze czujemy się w naturze?
Po kilku dniach spędzonych przed komputerem, wśród obowiązków i powiadomień, wyjazd do lasu albo spacer nad jeziorem potrafi przynieść wyraźną ulgę.
Nie trzeba tam szczególnie wiele robić. Można po prostu iść, obserwować otoczenie, słuchać odgłosów przyrody albo siedzieć i patrzeć na wodę.
Nagle nie ma tylu rzeczy, które domagają się natychmiastowej reakcji.
Czy to przypadek, że właśnie takie środowisko często kojarzy nam się z odpoczynkiem?
Istnieją teorie sugerujące, że ludzie mogą mieć wykształcone ewolucyjnie skłonności do pozytywnego reagowania na pewne cechy naturalnego otoczenia.
Jedną z bardziej znanych jest hipoteza biofilii, spopularyzowana przez biologa Edwarda O. Wilsona. Zakłada ona istnienie ludzkiej skłonności do kontaktu z innymi organizmami i przyrodą.
Inne koncepcje skupiają się na wpływie naturalnego otoczenia na uwagę i regenerację psychiczną. Zgodnie z teorią regeneracji uwagi kontakt z przyrodą może pomagać odpocząć mechanizmom odpowiedzialnym za świadome, wymagające wysiłku skupienie.
Współczesne badania rzeczywiście wskazują, że przebywanie na terenach zielonych może sprzyjać obniżeniu odczuwanego stresu i poprawie samopoczucia.
Trudno jednak całkowicie oddzielić wpływ samej natury od innych korzyści. Spacer po lesie zazwyczaj oznacza również ruch, zmianę otoczenia, mniejszy hałas, odpoczynek od obowiązków i ograniczenie liczby bodźców.
Każdy z tych czynników może mieć znaczenie.
A przecież natura nie zawsze była dla człowieka miejscem odpoczynku. Dla naszych przodków oznaczała również niebezpieczeństwa, trudne warunki pogodowe i konieczność zdobywania zasobów.
Mimo to kontrast między typowym dniem współczesnego mieszkańca miasta a warunkami, w których przez tysiące pokoleń żyli ludzie, jest ogromny.
Można dziś spędzić niemal cały dzień w zamkniętych pomieszczeniach. Przemieszczać się samochodem, pracować przed ekranem, zamawiać jedzenie przez aplikację i kontaktować się z innymi głównie za pomocą urządzeń elektronicznych.
Dla organizmu, który rozwijał się w bezpośrednim kontakcie z naturalnym środowiskiem, przy regularnym ruchu i pod wpływem naturalnego cyklu światła, są to stosunkowo nowe warunki.
Nie oznacza to, że powrót do lasu rozwiązałby nasze problemy. Trudno też twierdzić, że człowiek powinien żyć dokładnie tak, jak jego przodkowie.
Ale może tłumaczyć, dlaczego niektóre elementy ich codzienności, które dzisiaj traktujemy niemal jak luksus, nadal są dla naszego organizmu tak korzystne.
Czy naprawdę nie nadążamy za światem, który stworzyliśmy?
Przez ostatnie 200 lat ludzkość dokonała ogromnego skoku cywilizacyjnego.
Radykalnie zmieniliśmy sposób produkowania żywności, przemieszczania się, komunikacji, pracy i zdobywania informacji. Ograniczyliśmy wiele dawnych zagrożeń, rozwinęliśmy medycynę i stworzyliśmy technologie, które pozwalają oszczędzać czas oraz wysiłek.
Jednocześnie zaczęliśmy funkcjonować w warunkach, z którymi wcześniejsze pokolenia nigdy nie musiały się mierzyć.
Nasz mózg potrafi radzić sobie z nowymi wyzwaniami zadziwiająco dobrze. To właśnie dzięki zdolności uczenia się, planowania i współpracy z innymi ludźmi zbudowaliśmy tak skomplikowaną cywilizację.
Ale adaptacja ma swoje granice.
Nadal potrzebujemy snu, odpoczynku, ruchu i więzi społecznych. Nadal mamy ograniczone zasoby uwagi. Nadal reagujemy fizjologicznie na stres, nawet jeśli jego źródłem jest abstrakcyjny problem, a nie bezpośrednie zagrożenie.
I nadal korzystamy z mechanizmów motywacji, które nie powstawały w środowisku oferującym praktycznie nieograniczoną liczbę nowych bodźców.
Czy zatem współczesny świat rzeczywiście wyprzedził ewolucję naszego mózgu?
Pod pewnymi względami prawdopodobnie tak. Istnieją przekonujące przesłanki, że część warunków współczesnego życia jest słabo dopasowana do biologicznych potrzeb i ograniczeń człowieka.
Nie oznacza to jednak, że ewolucja przygotowała nas do jednego idealnego sposobu życia, a cywilizacja go zniszczyła. Nasi przodkowie żyli w bardzo różnych środowiskach, a zdolność przystosowywania się do zmian była jedną z największych przewag naszego gatunku.
Co więcej, ewolucja biologiczna nigdy nie była jedynym sposobem dostosowywania się człowieka do otoczenia. Tworzyliśmy ubrania, schronienia, narzędzia, zasady społeczne i technologie, które pozwalały nam funkcjonować w warunkach, do jakich samo ciało nie było najlepiej przygotowane.
Dziś również potrafimy zmieniać środowisko, w którym żyjemy. Możemy projektować miasta, miejsca pracy i technologie tak, aby lepiej odpowiadały ludzkim możliwościom.
I chyba właśnie tutaj znajduje się sedno całego zagadnienia.
Przez setki tysięcy lat człowiek przede wszystkim dostosowywał się do otaczającego świata. Z czasem nauczył się przekształcać go na coraz większą skalę. W ostatnich dwóch stuleciach tempo tych zmian stało się ogromne.
Być może część współczesnych problemów bierze się stąd, że nauczyliśmy się zmieniać świat szybciej, niż jesteśmy w stanie biologicznie dostosowywać się do wszystkich konsekwencji tych zmian.
Źródła i dalsza lektura
- Robert Sapolsky, Why Zebras Don’t Get Ulcers – książka wyjaśniająca fizjologię stresu i jego długotrwałe konsekwencje dla ludzkiego organizmu. Wydawnictwo Macmillan
- Sheldon Cohen, Denise Janicki-Deverts, Gregory E. Miller, Psychological Stress and Disease (2007) – przegląd badań nad związkami stresu psychologicznego ze zdrowiem fizycznym. JAMA
- Kent C. Berridge, Terry E. Robinson, What Is the Role of Dopamine in Reward? (1998) – praca dotycząca roli dopaminy w motywacji, uczeniu się i odczuwaniu nagrody. Brain Research Reviews
- Gandhi Yetish i współautorzy, Natural Sleep and Its Seasonal Variations in Three Pre-industrial Societies (2015) – badanie snu w trzech społecznościach przedindustrialnych. Current Biology
- Terry Hartig, Richard Mitchell, Sjerp de Vries, Howard Frumkin, Nature and Health (2014) – przegląd badań nad wpływem środowiska naturalnego na zdrowie i samopoczucie. Annual Review of Public Health
