Jest coś niezwykle kuszącego w sposobie życia Amiszów.
Kiedy patrzymy na konny powóz, drewniany dom, rodzinne gospodarstwo i ludzi, którzy nie spędzają połowy dnia przed ekranami, można odnieść wrażenie, że ktoś w pewnym momencie spojrzał na rozwój cywilizacji i powiedział:
Dobra. Tyle wystarczy.
Mamy już porządne domy. Umiemy uprawiać ziemię. Mamy metalowe narzędzia, medycynę, rzemiosło, książki, szkoły i handel. Nie umieramy z głodu po każdym gorszym sezonie.
Ale smartfony? Samochody? Telewizja? Media społecznościowe? Nie, dzięki.
I pojawia się bardzo intrygująca myśl: a może oni zatrzymali się dokładnie w odpowiednim miejscu?
Tyle że Amisze wcale nie zrobili tego, co na pierwszy rzut oka może się wydawać.
Oni nie zatrzymali czasu
Amisze nie wybrali któregoś roku, na przykład 1870, i nie ustalili, że od tego momentu niczego nowego już nie wolno używać.
Ich podejście do technologii jest znacznie ciekawsze.
Pytanie nie brzmi:
„Czy to jest nowoczesne?”
Bardziej:
„Co stanie się z naszą społecznością, jeśli zaczniemy tego używać?”
Samochód jest problemem nie dlatego, że ma silnik spalinowy. Sam silnik może być przecież używany do pracy. Problem polega na tym, że własny samochód radykalnie zwiększa mobilność człowieka. Nagle można pracować daleko od domu, robić zakupy w mieście, spędzać czas poza wspólnotą i odwiedzać ludzi oddalonych o setki kilometrów.
Zmienia się nie tylko sposób przemieszczania.
Zmienia się całe życie.
Podobnie z telefonem. W niektórych społecznościach telefon może być dostępny, ale poza domem albo używany wyłącznie w określonych sytuacjach. Technologia ma pozostać narzędziem, a nie czymś, co organizuje życie rodziny.
Badacze zajmujący się Amiszami zwracają uwagę, że potrafią oni stosować zaskakująco pomysłowe kompromisy technologiczne. Niektóre urządzenia są dozwolone w pracy, choć niekoniecznie w domu. Powstają rozwiązania celowo mniej wygodne niż ich współczesne odpowiedniki.
I to jest chyba jedna z najbardziej fascynujących rzeczy w ich kulturze.
My zazwyczaj pytamy, co nowa technologia potrafi. Oni pytają, co nowa technologia zrobi z nami.
Ale przecież nie da się wszystkiego zrobić samemu
No właśnie.
Wyobraźmy sobie budowę stodoły. Można ściąć drzewo, przygotować belki i wspólnie wznieść konstrukcję. Ale potrzebna będzie blacha, gwoździe, zawiasy, śruby, szyby, być może beton.
Albo powóz. Koło można zrobić w warsztacie, ale co z łożyskami, hamulcami czy metalowymi elementami zawieszenia?
Amisze nie żyją w zamkniętej bańce gospodarczej.
Kupują materiały. Sprzedają produkty. Prowadzą przedsiębiorstwa. Korzystają z usług ludzi spoza swojej społeczności. Używają pieniędzy.
Rolnictwo jest tylko częścią amiszowskiej gospodarki. Są wśród nich stolarze, cieśle, budowlańcy, producenci mebli i właściciele warsztatów. Współczesny amiszowski przedsiębiorca może nawet znaleźć się w sytuacji, w której do prowadzenia firmy potrzebuje technologii cyfrowej. Wtedy zaczyna się poszukiwanie kompromisu: jak skorzystać z narzędzia, nie wpuszczając jednocześnie całego cyfrowego świata do własnego życia?
Czyli to nie jest samowystarczalność w stylu: „wszystko, czego potrzebujemy, produkujemy sami”.
To raczej próba kontrolowania zależności od świata zewnętrznego.
Skąd właściwie wzięli się Amisze?
Co ciekawe, nie z Ameryki.
Ich historia zaczyna się w Europie. Wywodzą się z anabaptystycznego nurtu reformacji, a sama nazwa pochodzi od Jakoba Ammanna, działającego pod koniec XVII wieku.
Jedną z charakterystycznych zasad anabaptystów był chrzest świadomego człowieka, a nie niemowlęcia. W ówczesnej Europie nie była to niewinna różnica teologiczna. Anabaptyści byli prześladowani zarówno przez władze katolickie, jak i protestanckie.
Wielu wyemigrowało więc do Ameryki Północnej, gdzie z czasem powstały społeczności, które znamy dzisiaj.
Centralne znaczenie ma dla nich chrześcijaństwo, ale również takie wartości jak pokora, prostota, rodzina, praca, wspólnota i dystans wobec zewnętrznego świata.
Poszczególne wspólnoty nie są jednak identyczne.
To ważne, bo łatwo mówić o „Amiszach” tak, jakby stanowili jeden organizm z jednym regulaminem. W rzeczywistości istnieją bardziej i mniej konserwatywne grupy, a zasady dotyczące technologii mogą się między nimi znacznie różnić.
Reguluje je Ordnung – zbiór zasad określających sposób życia konkretnej wspólnoty.
Dlatego odpowiedź na pytanie „czy Amisz może używać telefonu?” często brzmi:
To zależy od tego, którego Amisza zapytamy.
A co z pieniędzmi i podatkami?
Tutaj filmowy obraz człowieka żyjącego całkowicie poza systemem zaczyna się rozpadać.
Amisze normalnie posługują się dolarami, zarabiają, kupują ziemię i materiały oraz prowadzą przedsiębiorstwa. Płacą podatki dochodowe, podatki od nieruchomości i inne podatki wynikające z normalnej działalności gospodarczej.
Istnieje natomiast szczególny wyjątek związany z amerykańskim systemem Social Security. Członkowie kwalifikujących się wspólnot religijnych mogą pod określonymi warunkami uzyskać zwolnienie z części składek związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Wynika to z przekonania, że odpowiedzialność za starszych, chorych czy potrzebujących powinna spoczywać na rodzinie i wspólnocie.
To dobrze pokazuje ich filozofię.
Nie chodzi o to, żeby nie mieć pieniędzy.
Chodzi o to, żeby pieniądze i instytucje nie zastąpiły relacji między ludźmi.
A jeśli ktoś urodzi się Amiszem i stwierdzi: „ja tak nie chcę”?
Tu pojawia się słynna Rumspringa.
W popkulturze bywa przedstawiana niemal jak amiszowski odpowiednik studenckiego wyjazdu na Ibizę: nastolatek dostaje samochód, alkohol, imprezy i rok na wyszalenie się, po czym wybiera między smartfonem a koniem.
Rzeczywistość jest dużo mniej spektakularna.
Rumspringa to okres dorastania przed przyjęciem chrztu i pełnym członkostwem w Kościele. Zakres swobody zależy od społeczności i konkretnej rodziny. Nie jest to formalny „urlop od bycia Amiszem”, podczas którego każdy nastolatek zostaje wypuszczony w świat.
Najciekawsze jest jednak coś innego.
Większość zostaje.
Najnowsze analizy demograficzne wskazują, że retencja jest bardzo wysoka, choć różni się pomiędzy grupami. Wśród osób po czterdziestce analizowane dane wskazywały na pozostanie we wspólnocie około 84% osób. W niektórych bardziej konserwatywnych społecznościach wartości są jeszcze wyższe.
To jest niezwykłe.
Człowiek wychowany bez Instagrama, Netflixa, PlayStation i własnego samochodu poznaje istnienie świata, który oferuje mu wszystkie te rzeczy…
…i bardzo często wybiera powrót.
Ale zaraz.
Czy rzeczywiście jest to całkowicie wolny wybór?
Tutaj idylliczny obraz zaczyna pękać
Bo opuszczenie społeczności nie oznacza jedynie zmiany adresu.
To może oznaczać odejście od rodziny, przyjaciół, religii i całego świata społecznego, jaki człowiek zna od dzieciństwa. Szczególnie poważne konsekwencje może mieć odejście już po przyjęciu chrztu. W niektórych grupach stosuje się shunning, czyli społeczne unikanie osoby, która została wykluczona lub opuściła wspólnotę wbrew jej zasadom.
Dochodzi do tego bardzo ograniczona edukacja formalna, silnie tradycyjne role płciowe i ogromna presja na podporządkowanie się wspólnocie.
I nagle coś, co z zewnątrz wygląda jak niezwykła wolność od współczesnego świata, z drugiej strony zaczyna przypominać ograniczenie wolności jednostki.
To chyba podstawowy kompromis całego systemu Amiszów.
My mamy ogromną wolność indywidualną i coraz słabsze wspólnoty. Oni mają niezwykle silne wspólnoty kosztem części wolności indywidualnej.
Nie ma darmowego obiadu.
A może przynajmniej są zdrowsi?
Intuicja podpowiada, że powinni być.
Dużo pracy fizycznej, mało siedzenia przed ekranem, życie na wsi, mniej samochodów, własna żywność.
I rzeczywiście istnieją badania pokazujące imponujący poziom codziennej aktywności fizycznej.
W jednym badaniu dorosłych Amiszów z Ontario mężczyźni wykonywali średnio ponad 18 tysięcy kroków dziennie, a kobiety ponad 14 tysięcy. Otyłość stwierdzono u 0% badanych mężczyzn i 9% kobiet. Trzeba jednak pamiętać, że była to niewielka, konkretna społeczność, więc nie można tych liczb automatycznie rozciągać na wszystkich Amiszów.
Podobny obraz pojawia się u dzieci. Badane dzieci amiszowskie były znacznie bardziej aktywne od swoich rówieśników spoza społeczności, a otyłość występowała rzadko.
Ale nie oznacza to, że amiszowska dieta jest jakimś zapomnianym sekretem długowieczności.
Tradycyjna kuchnia może być bardzo kaloryczna. Pojawiają się w niej mięso, ziemniaki, pieczywo, masło, nabiał, sosy, wypieki i słodycze. Ich przewaga może więc wynikać nie tyle z magicznego jadłospisu, ile z zupełnie innego bilansu całego życia.
Jeżeli człowiek przez większość dnia chodzi, pracuje, podnosi, przenosi, buduje i wykonuje fizyczne obowiązki, to jego relacja z kaloriami wygląda inaczej niż u kogoś, kto osiem godzin siedzi przy komputerze, jedzie samochodem do domu i wieczorem odpoczywa na kanapie.
No dobrze, a co stało się podczas Covidu?
To jest szczególnie interesujący test.
Społeczności Amiszów mają wiele cech, które teoretycznie mogły im pomagać: dużo ruchu, życie poza wielkimi miastami, mniej części chorób związanych z siedzącym trybem życia.
Jednocześnie mają cechę fatalną podczas epidemii choroby zakaźnej:
bardzo intensywne życie społeczne.
Duże rodziny, nabożeństwa, wspólna praca, wesela, pogrzeby i częste kontakty między ludźmi oznaczały idealne warunki do transmisji wirusa. W wielu społecznościach sceptycznie podchodzono również do masek, ograniczeń zgromadzeń i szczepień.
I tutaj romantyczna opowieść o zdrowych ludziach, którzy dzięki naturalnemu stylowi życia właściwie nie zauważyli pandemii, nie wytrzymuje zderzenia z danymi.
Badanie oparte na nekrologach publikowanych w gazecie społeczności Amiszów i mennonitów wykazało w 2020 roku wzorce nadmiarowych zgonów podobne do tych obserwowanych w całych Stanach Zjednoczonych. W listopadzie liczba zgonów była aż o około 125% wyższa od oczekiwanej. Autorzy wprost wskazywali, że zamknięta i silnie powiązana społeczność nie oznaczała ochrony przed pandemią.
To ważna korekta pewnej kuszącej narracji.
Aktywność fizyczna i dobre zdrowie metaboliczne są niezwykle ważne.
Ale wirus nie wie, że jeździsz konno zamiast samochodem.
Czy można po prostu zostać Amiszem?
Teoretycznie tak.
Amisze nie są grupą etniczną, do której można należeć wyłącznie przez urodzenie. Osoba z zewnątrz może przyjąć ich wiarę, zostać ochrzczona i dołączyć do wspólnoty.
W praktyce zdarza się to niezwykle rzadko. Współczesne analizy szacują udział konwertytów spoza środowiska amiszowskiego na mniej niż pół procenta populacji.
I trudno się dziwić.
Łatwo zachwycić się brakiem smartfona podczas tygodniowego urlopu.
Trochę trudniej zrezygnować z niego na zawsze.
Jeszcze trudniej zaakceptować reguły dotyczące ubioru, pracy, transportu, edukacji, religii, rodziny i podporządkowania się decyzjom wspólnoty.
Amiszem nie zostaje się poprzez wyrzucenie telewizora.
Trzeba przyjąć cały system wartości.
Czy więc rzeczywiście zatrzymali się w najlepszym momencie?
Po bliższym przyjrzeniu się powiedziałbym, że to pytanie jest trochę źle postawione.
Amisze wcale się nie zatrzymali.
Oni po prostu inaczej definiują postęp.
Dla nas postęp technologiczny niemal automatycznie oznacza coś dobrego. Jeśli nowy telefon jest szybszy, samochód wygodniejszy, aplikacja oszczędza pięć minut, a urządzenie wykonuje za nas kolejną czynność, właściwie zakładamy, że należy z tego skorzystać.
Amisze wstawiają pomiędzy wynalezienie czegoś a jego przyjęcie jeszcze jedno pytanie:
Czy dzięki temu nasze życie rzeczywiście stanie się lepsze?
Nie wygodniejsze.
Nie szybsze.
Lepsze.
I być może właśnie tutaj tkwi najciekawsza rzecz, jakiej można się od nich nauczyć bez porzucania samochodu, komputera i przenoszenia się na farmę w Pensylwanii.
Nie musimy kopiować ich odpowiedzi.
Wystarczyłoby czasem skopiować pytanie.
Bo może największym problemem współczesnej technologii nie jest to, że zaszliśmy za daleko.
Może problem polega na tym, że prawie nigdy nie zastanawiamy się, dokąd właściwie idziemy.
