Koloseum stoi w Rzymie od prawie dwóch tysięcy lat, więc łatwo patrzeć na nie jak na wyjątkowo trwałą budowlę. Ogromny kamienny monument, który po prostu powoli niszczał, aż został z niego charakterystyczny szkielet znany dzisiaj.
Tyle że jego historia była znacznie mniej spokojna.
Koloseum płonęło, było uszkadzane przez trzęsienia ziemi, przebudowywane, zamieniane w miejsce zamieszkania i fortecę, a przez stulecia służyło jako źródło gotowego kamienia, marmuru i metalu.
Co ciekawe, sam jego obecny wygląd może wprowadzać w błąd. Starożytny mieszkaniec Rzymu zobaczyłby budowlę znacznie bardziej kolorową, ozdobną i kompletną niż dzisiejsza surowa ruina.
Historia Koloseum okazuje się więc opowieścią nie tylko o tym, jak Rzymianie je zbudowali, ale również o tym, co kolejne pokolenia z nim robiły.
Jak w ogóle powstało Koloseum?
Budowę rozpoczęto około 70-72 roku naszej ery za panowania cesarza Wespazjana, pierwszego władcy z dynastii Flawiuszów. Oficjalna nazwa obiektu brzmiała zresztą Amphitheatrum Flavium, czyli Amfiteatr Flawiuszów. Nazwa „Koloseum” przyjęła się później.
Miejsce nie było przypadkowe.
Kilka lat wcześniej Rzym przeżył jeden z najbardziej chaotycznych okresów swojej historii. Po samobójstwie Nerona w 68 roku rozpoczęła się walka o władzę, znana jako rok czterech cesarzy. Wespazjan ostatecznie zwyciężył i potrzebował nie tylko ustabilizować państwa, ale też pokazać mieszkańcom Rzymu, że zaczyna się nowy rozdział.
Koloseum doskonale się do tego nadawało.
Powstało na terenach należących wcześniej do ogromnego kompleksu pałacowego Nerona, Domus Aurea. W miejscu amfiteatru znajdowało się wcześniej sztuczne jezioro będące częścią cesarskiej rezydencji.
Nowa dynastia zrobiła więc coś bardzo czytelnego politycznie: przestrzeń zajętą wcześniej przez prywatny pałac znienawidzonego cesarza oddano mieszkańcom miasta w postaci ogromnego publicznego amfiteatru.
Wespazjan nie doczekał jego ukończenia. Budowlę otworzył jego syn Tytus w 80 roku, a uroczystości inaugurujące miały trwać sto dni. Kolejny cesarz z dynastii Flawiuszów, Domicjan, rozbudował obiekt i dołożył między innymi część infrastruktury pod areną.
Całość powstała więc w mniej więcej dekadę.
To imponujące nawet dzisiaj, a mówimy o konstrukcji mieszczącej dziesiątki tysięcy widzów, z rozbudowanym systemem wejść, korytarzy, klatek schodowych i zapleczem widowiskowym.
Co właściwie może palić się w kamiennym Koloseum?
Jedna z większych katastrof wydarzyła się w 217 roku. Według starożytnych źródeł w Koloseum uderzył piorun, po czym wybuchł poważny pożar. Uszkodzenia były tak duże, że obiekt przez kilka kolejnych lat nie mógł normalnie funkcjonować.
Brzmi to trochę dziwnie.
Koloseum jest przecież z kamienia.
Tyle że kamienna była przede wszystkim jego konstrukcja.
Sama arena miała drewnianą podłogę pokrytą warstwą piasku. Pod nią znajdowało się hypogeum, czyli rozbudowane zaplecze widowisk: korytarze, klatki, pomieszczenia i mechanizmy pozwalające wyciągać na arenę ludzi, dekoracje oraz zwierzęta.
Do obsługi tego systemu używano drewnianych platform, wind, kołowrotów i lin.
Nad częścią widowni można było z kolei rozciągnąć ogromne velarium, system płóciennych osłon chroniących widzów przed słońcem.
Materiału do palenia więc nie brakowało.
A kamień, chociaż sam nie płonie, również źle znosi bardzo wysoką temperaturę. Nierównomierne nagrzewanie powoduje naprężenia, pękanie i odpryskiwanie, a zaprawy mogą tracić swoje właściwości.
Można więc mieć kamienny budynek i całkiem skutecznie zniszczyć go pożarem.
Dzisiejsze Koloseum to trochę nagi szkielet
Współczesne Koloseum kojarzy się przede wszystkim z beżowym kamieniem, łukami i odsłoniętymi murami.
Starożytne wyglądało znacznie bogaciej.
Siedzenia wykonane były między innymi z marmuru. Ściany pokrywały tynki, stiuki i dekoracje. W arkadach fasady stały liczne posągi. W ważniejszych częściach obiektu stosowano kolorowe marmury sprowadzane z różnych części imperium.
Do tego dochodziły drewniane elementy areny, tkaniny, metalowe balustrady i wspomniane velarium.
Dzisiejsza ruina pokazuje więc głównie to, co było najtrudniejsze do usunięcia.
Trochę tak, jakby za dwa tysiące lat ktoś oglądał współczesny stadion pozbawiony siedzeń, instalacji, elewacji, dachu, ekranów, oświetlenia i większości wyposażenia, a na tej podstawie próbował sobie wyobrazić, jak wyglądał podczas meczu.
Koloseum z czasów cesarstwa musiało sprawiać zupełnie inne wrażenie.
Trzęsienia ziemi zrobiły swoje
Pożary nie były jedynym problemem.
Rzym leży w regionie, w którym występują trzęsienia ziemi, a przez stulecia Koloseum przeżyło ich wiele. Niektóre powodowały poważne uszkodzenia i zawalenia kolejnych fragmentów konstrukcji.
Szczególnie ucierpiała południowa strona amfiteatru.
To właśnie dlatego Koloseum nie wygląda dziś jak pełny owalny pierścień. Znaczna część zewnętrznej ściany po jednej stronie po prostu zniknęła.
Duże znaczenie miały między innymi trzęsienia ziemi w średniowieczu, w tym silne wstrząsy z 1349 roku.
Zawalenie się części budynku miało później dodatkowy efekt.
Na ziemi pojawiały się setki ogromnych, gotowych do wykorzystania bloków kamienia.
I ktoś szybko wpadał na pomysł, że można z nimi zrobić coś bardziej praktycznego niż układać je z powrotem.
Najwygodniejszy kamieniołom w Rzymie
W pewnym momencie Koloseum zaczęło pełnić funkcję, której jego budowniczowie raczej nie przewidywali.
Stało się źródłem materiałów budowlanych.
Z dzisiejszej perspektywy brzmi to prawie jak rozbieranie Wawelu po to, żeby mieć cegły na dom. Trzeba jednak spróbować spojrzeć na ruinę oczami człowieka żyjącego kilkaset lat temu.
W centrum miasta stoi gigantyczna konstrukcja.
Znajdują się w niej świetnie obrobione bloki trawertynu, marmurowe płyty, elementy dekoracyjne oraz metalowe klamry łączące kamienie.
Alternatywą jest wydobywanie nowego kamienia w kamieniołomie, obrabianie go i transportowanie do miasta.
Koloseum oferowało gotowy materiał na miejscu.
Zabierano więc z niego wszystko, co miało wartość.
W wielu miejscach widoczne do dziś otwory w kamiennych blokach są śladami po metalowych elementach łączących konstrukcję. Metal był zbyt cenny, żeby pozostawić go w opuszczonej ruinie.
Marmury również trafiały do nowych budowli albo były przerabiane na wapno.
Nie dotyczyło to zresztą tylko Koloseum.
Cały średniowieczny i renesansowy Rzym przez stulecia korzystał z materiałów odzyskiwanych z antycznych budowli. Starożytne kolumny można do dziś znaleźć w późniejszych kościołach. Fragment jednego budynku mógł po kilkuset latach rozpocząć drugie życie w zupełnie innym miejscu.
Takie ponowne wykorzystywanie elementów starszych konstrukcji określa się terminem spolia.
Czy średniowieczni mieszkańcy nie wiedzieli, czym było Koloseum?
Wiedzieli.
Koloseum nie było tajemniczą ruiną pozostawioną przez zapomnianą cywilizację. Pamięć o jego starożytnym pochodzeniu przetrwała.
Po prostu zmieniało się to, do czego budynek był potrzebny.
Ostatnie udokumentowane walki gladiatorów odbywały się tam na początku V wieku, a widowiska ze zwierzętami prawdopodobnie jeszcze w VI wieku. Później wielki amfiteatr przestał pełnić swoją pierwotną funkcję.
Nie oznaczało to jednak, że stał zupełnie pusty.
W średniowieczu wewnątrz Koloseum pojawiły się warsztaty i zabudowania mieszkalne. Fragmenty konstrukcji wykorzystywano do innych celów, a potężny rzymski monument stopniowo stawał się częścią zwyczajnego miasta.
W XII wieku rodzina Frangipani zamieniła część Koloseum w ufortyfikowaną siedzibę.
Czyli budynek, w którym tysiąc lat wcześniej dziesiątki tysięcy ludzi oglądały cesarskie widowiska, stał się średniowieczną twierdzą.
To chyba jeden z lepszych przykładów tego, jak bardzo funkcja budynku może oderwać się od intencji jego twórców.
Co stało się z Rzymem?
Tutaj historia Koloseum łączy się z dużo większą zmianą.
Imperialny Rzym był jednym z największych miast starożytnego świata. Liczbę jego mieszkańców w okresie największego rozwoju szacuje się na setki tysięcy, a często na około milion.
Tak wielkie miasto było możliwe dzięki całemu systemowi.
Żywność przypływała z odległych prowincji. Akwedukty dostarczały ogromne ilości wody. Państwo utrzymywało drogi, porty i administrację, pobierało podatki na wielkim obszarze i potrafiło finansować przedsięwzięcia wymagające pracy tysięcy ludzi.
Koloseum było jednym z produktów tego systemu.
Po rozpadzie zachodniego cesarstwa sam Rzym dramatycznie się skurczył. Po wojnach, epidemiach i zmianach gospodarczych liczba mieszkańców spadła do niewielkiego ułamka dawnej populacji.
Miasto liczące dziesiątki tysięcy ludzi nie potrzebowało ogromnego amfiteatru przeznaczonego dla kilkudziesięciu tysięcy widzów.
Nie miało też takich samych możliwości jego utrzymania.
Podobny los spotkał część rzymskiej infrastruktury. Akwedukty działały tak długo, jak długo ktoś je czyścił, naprawiał i pilnował. Podczas wojen gockich w VI wieku część doprowadzających wodę kanałów została przecięta. Niektóre później naprawiono, ale cały system nigdy nie powrócił do dawnej skali.
W tym sensie Koloseum rzeczywiście pokazuje fragment większej historii o osłabieniu zachodniego świata rzymskiego.
Pytanie, czy po upadku Rzymu Europa rzeczywiście cofnęła się cywilizacyjnie, zasługuje jednak na osobną opowieść. Sam los amfiteatru daje tylko jeden, bardzo widowiskowy wycinek tego procesu.
Dlaczego nikt po prostu nie powiedział: przestańcie go rozbierać?
Dzisiaj zabytkowy status Koloseum wydaje się oczywisty.
Gdy odpadnie fragment muru, archeolodzy go badają. Konstrukcję się wzmacnia. Każda większa ingerencja wymaga konsultacji konserwatorskiej.
Przez większość historii ludzie nie patrzyli na stare budynki w ten sposób.
Budowla mogła być ważna historycznie albo religijnie, ale równocześnie można było ją przebudować, dostawić do niej dom, wyjąć z niej kolumnę albo wykorzystać jej kamienie gdzie indziej.
Nawet sami Rzymianie używali fragmentów starszych budowli przy wznoszeniu nowych.
Stopniowo zaczęło się to zmieniać.
Już w XV wieku pojawiały się w Rzymie regulacje mające chronić starożytne pozostałości, choć nie zawsze były skuteczne. Koloseum jeszcze długo pozostawało źródłem materiałów.
Duże znaczenie dla jego późniejszej ochrony miał XVIII wiek.
W 1744 roku papież Benedykt XIV zakazał dalszego niszczenia amfiteatru, a kilka lat później nadał mu silniejszy charakter religijny, wiążąc budowlę z pamięcią chrześcijańskich męczenników.
Od tego momentu Koloseum coraz bardziej zaczynało być traktowane jako miejsce, które należy zachować, a nie wykorzystać.
W XIX wieku rozpoczęto poważne prace mające zapobiec kolejnym zawaleniom. Z tego okresu pochodzą między innymi ogromne ceglane przypory podtrzymujące krańce zewnętrznego muru.
Paradoksalnie część elementów, które dzisiaj kojarzymy z wyglądem starożytnego Koloseum, powstała więc podczas nowożytnych prac zabezpieczających.
Jakim cudem w ogóle jeszcze stoi?
Jeśli zebrać wszystko, co spotkało Koloseum, lista jest całkiem długa. Były pożary, trzęsienia ziemi, setki lat bez regularnej konserwacji, rozbieranie murów, wyciąganie metalowych łączników, zabieranie marmuru i kamienia oraz niemal dwa tysiące lat działania deszczu, słońca, roślinności i zmian temperatury.
A mimo to ogromna część konstrukcji nadal stoi.
To dobrze pokazuje skalę samego przedsięwzięcia. Rzymianie zużyli do budowy gigantyczne ilości trawertynu, tufu, cegły i rzymskiego betonu. Konstrukcja została zaprojektowana jako system pierścieni, sklepień i łuków, które wzajemnie przenosiły obciążenia.
Koloseum było tak ogromne, że można było przez stulecia odbierać mu kolejne fragmenty, a i tak pozostawało monumentalną budowlą. Znikało wyposażenie, marmur, metal, posągi i kolejne bloki kamienia, a pożary i trzęsienia ziemi robiły swoje.
Dzisiejsza ruina jest więc efektem bardzo długiego procesu odejmowania.
To, co oglądamy obecnie, jest tym, co zostało po prawie dwóch tysiącach lat użytkowania, przebudowywania, niszczenia i ponownego wykorzystywania.
I może właśnie dlatego Koloseum działa na wyobraźnię mocniej jako ruina niż niejeden zachowany w całości starożytny budynek.
W jego ścianach widać nie tylko Rzym, który je zbudował, ale również wszystkie epoki, które przyszły później.
