Jest rok 1500. Ludzie budują miasta, żeglują między kontynentami, wydobywają metale, prowadzą wojny, uprawiają pola i wznoszą kamienne świątynie. Nie ma jeszcze elektrowni, plastiku, samochodów, przemysłowego wydobycia paliw kopalnych ani prób jądrowych.
I wtedy w Ziemię uderza asteroida. Ludzkość znika.
Teraz wystarczy przesunąć zegar o 50 milionów lat.
Czy ktoś, kto pojawiłby się wtedy na Ziemi, wiedziałby, że kiedykolwiek istnieliśmy?
Intuicja podpowiada, że oczywiście. Przecież zostałyby miasta, zamki, drogi, kopalnie, miecze, monety, szkielety i miliony innych przedmiotów. Tyle że 50 milionów lat to skala czasu, w której nawet mapa planety przestaje być czymś trwałym.
A jeśli dodatkowo założyć, że ludzkość nie zajmowała całego świata, lecz żyła na jednym stosunkowo niewielkim obszarze?
Wtedy odpowiedź robi się dużo mniej oczywista.
Ziemia nie przechowuje pełnego archiwum
W muzeach można zobaczyć szkielety zwierząt sprzed dziesiątek czy setek milionów lat. Łatwo więc odnieść wrażenie, że zapis kopalny jest czymś w rodzaju bardzo starego archiwum, w którym wystarczy dobrze poszukać.
W rzeczywistości jest mocno dziurawy.
Żeby organizm został skamieniałością, musi wydarzyć się cała seria szczęśliwych przypadków. Szczątki powinny znaleźć się w odpowiednim środowisku, zostać szybko pogrzebane, uniknąć zniszczenia, przetrwać późniejsze procesy geologiczne, a następnie znaleźć się w miejscu, do którego człowiek ma dostęp.
Na końcu ktoś musi jeszcze akurat tam kopać.
Gavin Schmidt z NASA Goddard Institute for Space Studies i astrofizyk Adam Frank zwrócili uwagę, że spośród całej niewyobrażalnej liczby dinozaurów, które kiedykolwiek żyły, znamy zaledwie kilka tysięcy względnie kompletnych okazów. Według nich gatunek istniejący przez okres porównywalny z dotychczasową historią Homo sapiens mógłby w bardzo starym zapisie kopalnym w ogóle nie zostać odnaleziony.
To samo dotyczy przedmiotów.
Miasto zajmuje maleńki fragment powierzchni planety. Po jego porzuceniu budynki się rozpadają, teren zarasta, rzeki zmieniają koryta, skały są ścierane przez erozję, a kolejne osady przykrywają to, co zostało.
Po kilku tysiącach lat archeologia potrafi jeszcze zdziałać cuda.
Po 50 milionach lat wkracza geologia.
Nie znamy całego drzewa życia
Do tego dochodzi drugi problem: znamy tylko część organizmów, które kiedykolwiek żyły na Ziemi.
Drzewo ewolucyjne, które można zobaczyć w książkach, nie jest kompletnym spisem wszystkich dawnych gatunków. To rekonstrukcja oparta na tym, co udało się zachować i odnaleźć.
Szanse na pozostawienie skamieniałości są bardzo nierówne. Zwierzę posiadające twarde kości lub muszlę i żyjące w środowisku sprzyjającym szybkiemu pogrzebaniu ma znacznie większą szansę trafić do zapisu kopalnego niż niewielki organizm z wilgotnego lasu. Znaczenie ma również liczebność gatunku, zasięg występowania i długość jego istnienia.
W rezultacie istnieją wymarłe gałęzie drzewa życia, o których wiemy bardzo dużo, inne znamy z pojedynczych kości, a o części prawdopodobnie nie dowiemy się nigdy.
To ma znaczenie dla naszej hipotetycznej cywilizacji. Brak skamieniałości jej twórców nie byłby sam w sobie rozstrzygającym argumentem, że taki gatunek nie mógł istnieć.
Jednocześnie wraz ze wzrostem skali jego działalności pojawia się coraz więcej innych śladów, których należałoby oczekiwać. Samo ukrycie jednego gatunku jest znacznie łatwiejsze niż ukrycie jego wpływu na całą planetę.
Nasza obecna cywilizacja jest znacznie trudniejsza do ukrycia
Gdyby ludzkość zniknęła dzisiaj, przyszli geolodzy nie musieliby koniecznie znaleźć Warszawy, Nowego Jorku czy Pekinu.
Mogliby znaleźć coś lepszego.
Zmianę całej planety.
Od początku epoki przemysłowej spaliliśmy ogromne ilości węgla, ropy i gazu, zmieniając proporcje izotopów węgla w atmosferze i oceanach. Przekształciliśmy obieg azotu, przenieśliśmy ogromne ilości osadów, rozsialiśmy po świecie metale, tworzywa sztuczne i związki syntetyczne. Do tego dochodzą radionuklidy powstałe podczas prób jądrowych oraz gwałtowne przemieszczanie gatunków pomiędzy kontynentami.
Po odpowiednio długim czasie większość wieżowców zniknie.
Ale nasza epoka może pozostać w skałach jako cienka, globalnie rozpoznawalna warstwa o nietypowym składzie chemicznym.
I właśnie tutaj pojawia się ważna różnica.
Cywilizacja podobna do dzisiejszej jest geologicznie bardzo głośna.
Cywilizacja podobna do tej z roku 1500 byłaby znacznie cichsza.
A gdyby żyła tylko na jednej wyspie?
Scenariusz można jeszcze utrudnić.
Pięćdziesiąt milionów lat temu istnieje inteligentny gatunek. To już świat długo po wymarciu nieptasich dinozaurów. Ssaki i ptaki zdążyły się mocno zróżnicować, a na lądach funkcjonowały rozbudowane ekosystemy.
Załóżmy, że nasz gatunek liczy kilka czy kilkanaście milionów osobników. Posługuje się językiem, buduje osady i miasta, uprawia ziemię, wytwarza ceramikę, obrabia metale i przekazuje wiedzę kolejnym pokoleniom.
Nigdy jednak nie dochodzi do rewolucji przemysłowej.
Co więcej, zamieszkuje tylko jeden izolowany fragment lądu.
Cywilizacja istnieje przez 200 tysięcy lat i wymiera.
Czy dziś musielibyśmy o niej wiedzieć?
Nie.
Mogłaby pozostawić ślady, ale nie ma gwarancji, że którykolwiek z nich trafiłby do fragmentu zapisu geologicznego, który zachował się do naszych czasów i który zdążyliśmy zbadać.
Kamienne narzędzia i ceramika mogą być niezwykle trwałe w ludzkiej skali czasu. Pięćdziesiąt milionów lat to jednak zupełnie inna liga.
Do tego dochodzi jeszcze jeden problem.
Sam teren, na którym żyła taka cywilizacja, nie musi dziś znajdować się tam, gdzie kiedyś.
Kontynenty nie są nieruchomą sceną
Mapa Ziemi sprzed 50 milionów lat wyglądała wyraźnie inaczej.
Kontynenty przesuwają się wraz z płytami tektonicznymi, oceany powstają i znikają, góry są wypiętrzane i ścierane, a fragmenty skorupy trafiają głęboko pod powierzchnię.
Szczególnie kiepskim miejscem do przechowywania historii jest dno oceaniczne.
Dzisiejsza skorupa oceaniczna ma średnio około 55 milionów lat. Najstarsze większe zachowane jej fragmenty mają około 180 milionów lat. Starsza w ogromnej mierze zniknęła, ponieważ w strefach subdukcji płyty oceaniczne są wciągane w głąb Ziemi i poddawane dalszym przemianom.
Gdyby hipotetyczna cywilizacja mieszkała na wyspie znajdującej się na płycie oceanicznej, jej historia mogłaby skończyć się wyjątkowo skutecznym geologicznym sprzątaniem.
Wyspa ulega erozji.
Z czasem może znaleźć się pod wodą.
Płyta przemieszcza się dalej.
Po dziesiątkach milionów lat może dotrzeć do strefy subdukcji i zacząć wsuwać się pod inną płytę.
Nie trzeba tu żadnej tajemniczej Atlantydy. Tak właśnie działa Ziemia.
Kontynent też może prawie zniknąć
Ze skorupą kontynentalną jest trudniej, ponieważ jest lżejsza od oceanicznej i znacznie lepiej opiera się całkowitemu wciągnięciu do płaszcza.
Ale nawet duży obszar kontynentalny może przestać przypominać dawny ląd.
Dobrym przykładem jest Zelandia.
To obszar skorupy kontynentalnej o powierzchni około 4,9 miliona kilometrów kwadratowych, związany między innymi z dzisiejszą Nową Zelandią. Około 94 procent Zelandii znajduje się obecnie pod wodą. Jej skorupa została rozciągnięta i pocieniona podczas rozpadu Gondwany, przez co zdecydowana większość kontynentu znalazła się poniżej poziomu morza.
Nie oznacza to, że Zelandia została połknięta przez Ziemię. Jej skały nadal istnieją.
Pokazuje jednak, jak bardzo może zmienić się dostępność dawnej powierzchni kontynentu.
Jeszcze bardziej brutalną historię ma Greater Adria, dawna masa kontynentalna związana z obszarem dzisiejszego Morza Śródziemnego. W czasie kolizji z Europą jej skały zostały silnie zdeformowane, część materiału została zdarta i znalazła się między innymi w dzisiejszych pasmach górskich, a znaczne fragmenty litosfery uległy subdukcji. Geolodzy rekonstruują jej historię z porozrzucanych pozostałości.
Gdyby na takim obszarze znajdowało się kiedyś jedno niewielkie miasto, możliwość jego odnalezienia po 50 milionach lat zależałaby od wyjątkowo dużej liczby szczęśliwych zbiegów okoliczności.
Naukowcy naprawdę zadali podobne pytanie
W 2018 roku Schmidt i Frank opublikowali pracę zatytułowaną The Silurian Hypothesis: Would it be possible to detect an industrial civilization in the geological record?
Nazwa brzmi trochę jak teoria o inteligentnych jaszczurach z syluru.
I rzeczywiście pochodzi od inteligentnych jaszczurów.
Autorzy zaczerpnęli ją z serialu Doctor Who, w którym pojawia się dawna rasa Silurian. Nie sugerują przy tym, że w prawdziwym sylurze istniała jakakolwiek cywilizacja.
Pytanie było eksperymentem myślowym:
Gdyby miliony lat przed nami istniała cywilizacja przemysłowa, czy potrafilibyśmy ją dzisiaj wykryć?
Autorzy doszli do ciekawego problemu. Bezpośrednie ślady w rodzaju budynków, przedmiotów czy skamieniałych przedstawicieli gatunku mogą być po milionach lat bardzo trudne do znalezienia. Dla hipotetycznych cywilizacji starszych niż około cztery miliony lat uznali szansę znalezienia takich bezpośrednich dowodów za niewielką.
Dlatego zamiast szukać fabryk, proponują szukanie ich wpływu na planetę.
Zmian izotopowych.
Nietypowych metali.
Syntetycznych związków.
Nagłej zmiany klimatu.
Zmian w osadach i ekosystemach.
Problem w tym, że podobne ślady mogą powstawać także naturalnie. W historii Ziemi zdarzały się gwałtowne ocieplenia, wielkie emisje węgla, zmiany chemii oceanów czy masowe wymierania bez udziału kogokolwiek posiadającego hutę.
Sam dziwny fragment skały nie wystarczy więc do ogłoszenia odkrycia cywilizacji.
A co z cywilizacją bez przemysłu?
I tutaj pojawia się chyba najciekawsza luka w całej historii.
Schmidt i Frank celowo ograniczyli swoją pracę do cywilizacji przemysłowych. Wprost zaznaczają, że nie zajmują się społeczeństwami, które mogłyby być wysoko zorganizowane i zaawansowane, ale nigdy nie stworzyły przemysłu.
A przecież inteligencja nie musi automatycznie prowadzić do elektrowni, samochodów i fabryk.
Można wyobrazić sobie gatunek posiadający mowę, kulturę, wiedzę przekazywaną przez pokolenia, rolnictwo, miasta i metalurgię, który z różnych powodów zatrzymał się właśnie na tym etapie.
Taka cywilizacja pozostawiałaby ślady archeologiczne.
Nie musiałaby jednak pozostawić globalnej zmiany chemii planety.
Jeżeli dodatkowo istniałaby krótko w skali geologicznej, zajmowała niewielki obszar i miała wyjątkowego pecha do późniejszej historii geologicznej swojego terytorium, jej wykrycie po 50 milionach lat mogłoby być bardzo trudne.
To nadal czysta hipoteza.
Nie znaleziono żadnych wiarygodnych narzędzi sprzed 50 milionów lat, ruin eoceńskiego miasta ani gatunku, o którym można byłoby powiedzieć, że stworzył przed ludźmi rozwiniętą kulturę.
Nie ma obecnie dowodów na istnienie wcześniejszej ziemskiej cywilizacji.
Jak duża cywilizacja mogłaby nam umknąć?
Prawdopodobnie właśnie tutaj przebiega najciekawsza granica.
Niewielka populacja inteligentnych zwierząt mogłaby niemal całkowicie zniknąć z zapisu kopalnego.
Gatunek posiadający prostą kulturę materialną również mógłby pozostawić bardzo niewiele.
Przy osadach, rolnictwie, ceramice i metalurgii liczba potencjalnych śladów rośnie.
Przy wielkich miastach, kopalniach i intensywnym przekształcaniu krajobrazu robi się ich jeszcze więcej.
A po wejściu na poziom globalnej cywilizacji przemysłowej przestajemy zostawiać ślady tylko tam, gdzie mieszkamy. Zaczynamy zapisywać swoją obecność w atmosferze, oceanach, osadach i organizmach na całej planecie.
Możliwe więc, że istnieje gdzieś granica pomiędzy cywilizacją, która mogłaby po dziesiątkach milionów lat zostać praktycznie niewidoczna, a taką, której działalność pozostawiłaby już globalny i trudny do przeoczenia sygnał.
Nie wiadomo dokładnie, gdzie ta granica przebiega.
Wiemy natomiast, że Ziemia nie przechowuje pełnego nagrania własnej historii. Dostajemy fragmenty skał, pojedyncze kości, pyłki roślin, warstwy osadów i chemiczne anomalie. Z tych kawałków próbujemy odtworzyć światy, których od dawna nie ma.
Na dziś nie znamy jednak niczego w zapisie kopalnym ani geologicznym, co wymagałoby wyjaśnienia przez istnienie wcześniejszej cywilizacji. Niekompletność tego zapisu pokazuje przede wszystkim granice tego, co możemy z całą pewnością wykluczyć. Sama w sobie nie jest argumentem, że przed nami rzeczywiście ktoś tutaj budował miasta.
Hipotetyczna lokalna i przedprzemysłowa cywilizacja sprzed 50 milionów lat pozostaje więc ciekawym eksperymentem myślowym. Nauka pozwala zastanawiać się, czy potrafilibyśmy ją wykryć. Jak dotąd nie daje jednak żadnego powodu, by sądzić, że naprawdę istniała.
Źródła i dalsza lektura
- Gavin A. Schmidt, Adam Frank, The Silurian Hypothesis: Would it be possible to detect an industrial civilization in the geological record? – International Journal of Astrobiology, Cambridge University Press
- Global diversity dynamics in the fossil record are regionally heterogeneous – Nature Communications
- U.S. Geological Survey, This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics – USGS
- Nick Mortimer i in., Zealandia: Earth’s Hidden Continent – Geological Society of America
- Douwe J.J. van Hinsbergen i in., Orogenic architecture of the Mediterranean region and kinematic reconstruction of its tectonic evolution since the Triassic – Gondwana Research
