Kiedy patrzy się na ranking państw i terytoriów z najwyższym odsetkiem osób otyłych, trudno nie zauważyć czegoś dziwnego. Samoa Amerykańskie, Nauru, Tokelau, Wyspy Cooka, Niue, Tonga, Tuvalu, Samoa…
Pacyfik właściwie okupuje czołówkę zestawienia.
I na pierwszy rzut oka kompletnie nie pasuje to do obrazu tych miejsc, który mamy w głowie. Tropikalny klimat, ryby, owoce, życie na świeżym powietrzu, niewielkie wyspy, na których teoretycznie wszędzie można dojść pieszo.
Brzmi raczej jak przepis na zdrowe życie niż na jeden z największych problemów z otyłością na świecie.
Tyle że ten pocztówkowy obraz ma niewiele wspólnego z tym, co przez ostatnie kilkadziesiąt lat wydarzyło się na wielu wyspach Pacyfiku.
I właśnie tutaj zaczyna się znacznie ciekawsza historia. Bo nie chodzi po prostu o to, że mieszkańcy tych wysp „za dużo jedzą”. To historia o tym, co może się wydarzyć, kiedy w ciągu kilku pokoleń całkowicie zmieni się środowisko żywieniowe całego społeczeństwa.
Przecież kiedyś jedli tam całkiem zdrowo
Tradycyjna dieta mieszkańców wielu wysp Pacyfiku wyglądała mniej więcej tak, jak podpowiada intuicja.
Ryby i owoce morza. Taro, bataty i inne rośliny korzeniowe. Kokosy. Owoce. Lokalnie uprawiane rośliny.
Do tego zdobywanie jedzenia samo w sobie wymagało energii. Trzeba było łowić ryby, uprawiać ziemię, zbierać rośliny, przygotowywać żywność.
I rzeczywiście, dostępne dane sugerują, że powszechna otyłość w tych społeczeństwach jest zjawiskiem stosunkowo nowym. Badania historyczne wskazują, że przed II wojną światową nie była ona na wyspach Pacyfiku problemem na dzisiejszą skalę. Gwałtowny wzrost masy ciała pojawił się dopiero w drugiej połowie XX wieku.
Czyli coś musiało się zmienić.
I zmieniło się niemal wszystko.
Na wyspy przypłynęło nowe jedzenie
Wraz z kolonizacją, rozwojem handlu i przechodzeniem na gospodarkę pieniężną tradycyjna dieta zaczęła być wypierana przez produkty importowane.
Biały ryż. Mąka. Cukier. Oleje. Słodzone napoje. Konserwy. Instant noodles. Tłuste mięso.
WHO opisuje tę zmianę jako prawdziwą transformację żywieniową. Lokalne produkty, które przez tysiące lat stanowiły podstawę diety, zaczęły ustępować żywności sklepowej, która często była wygodniejsza i tańsza.
Pojawiły się nawet produkty, które z dzisiejszej perspektywy brzmią niemal absurdalnie.
Na wyspy eksportowano między innymi bardzo tłuste fragmenty mięsa, takie jak baranie mutton flaps. W lokalnej diecie coraz większą rolę zaczęły odgrywać również konserwy mięsne i rybne. Innym słynnym przykładem są turkey tails, czyli bardzo tłuste indycze kupry.
To nie był jednak po prostu nagły zbiorowy kaprys mieszkańców Pacyfiku.
Geografia bardzo w tym pomogła.
Rajska wyspa niekoniecznie jest rajem dla rolnika
Patrząc na tropikalną wyspę, łatwo wyobrazić sobie, że właściwie wszystko powinno tam rosnąć samo.
Tyle że wiele państw Pacyfiku dysponuje bardzo niewielką powierzchnią ziemi nadającej się do uprawy. Część to małe wyspy i atole koralowe, czasem ze słabymi glebami i ograniczonymi zasobami.
Produkcja żywności na dużą skalę jest więc trudna.
Pozostaje import.
I tutaj pojawia się bardzo współczesny paradoks.
Jeżeli jedzenie ma przepłynąć tysiące kilometrów statkiem, znacznie łatwiej sprowadzić produkt, który jest tani, kaloryczny i może miesiącami leżeć w magazynie, niż świeże warzywa wymagające chłodzenia i szybkiego transportu.
Konserwa wygrywa logistycznie z sałatą.
Makaron instant wygrywa z warzywami.
Słodzony napój może być łatwiejszy do dystrybucji niż świeża żywność.
W efekcie społeczeństwo może mieszkać pośrodku tropikalnego oceanu, a jednocześnie być bardzo mocno uzależnione od globalnego przemysłu spożywczego.
WHO wprost wskazuje zastąpienie tradycyjnej żywności importowaną żywnością przetworzoną jako jeden z czynników stojących za wysoką częstością otyłości i związanych z nią chorób na Pacyfiku.
Jest jeszcze ciekawszy dowód
Można oczywiście powiedzieć: korelacja. Wyspy się zmodernizowały, ludzie przytyli, ale skąd wiadomo, że rzeczywiście chodzi o zmianę stylu życia i żywienia?
Ciekawy naturalny eksperyment daje Vanuatu.
Historyczne dane przytoczone przez WHO pokazują, że w 1985 roku mieszkańcy badanych obszarów wiejskich spożywali nawet więcej kalorii niż mieszkańcy miast.
A jednak otyłość wśród mężczyzn wynosiła około 13% na wsi i aż 53% w mieście.
Różnica tkwiła między innymi w rodzaju jedzenia. W miastach ponad połowa energii pochodziła z produktów importowanych, podczas gdy na obszarach wiejskich było to około 10%.
To bardzo dobrze pokazuje, dlaczego samo stwierdzenie „jedzą za dużo” niewiele tłumaczy.
Zmieniło się całe środowisko.
Ale zaraz. A co z ruchem?
Tutaj również działa pocztówkowa intuicja.
Mała wyspa, brak wielkich autostrad, dużo czasu na zewnątrz. Człowiek wyobraża sobie, że mieszkańcy wszędzie chodzą pieszo, łowią ryby i pracują fizycznie.
Tymczasem modernizacja zmieniła nie tylko dietę.
Tradycyjne zajęcia wymagające wysiłku fizycznego zostały częściowo zastąpione pracą usługową i biurową. Pojawiły się samochody i skutery. Urbanizacja ograniczyła możliwość prowadzenia tradycyjnego rolnictwa, a upał, wilgotność i słaba infrastruktura piesza również nie zachęcają do spacerowania tylko dlatego, że odległości są niewielkie.
To klasyczny problem współczesnego świata, tylko przeprowadzony w wyjątkowo szybkim tempie.
Mniej ruchu.
Więcej kalorii.
I żywność zaprojektowana tak, żeby można było ją tanio produkować, przechowywać i transportować.
Ale być może jest tu jeszcze jeden element.
Czy mieszkańcy Pacyfiku mogą łatwiej przybierać na wadze?
Przez lata popularnym wyjaśnieniem była tzw. hipoteza oszczędnego genotypu.
Jej logika jest fascynująca.
Przodkowie Polinezyjczyków zasiedlali wyspy oddalone od siebie o setki, a czasem tysiące kilometrów oceanu. Takie podróże i późniejsze życie na odizolowanych wyspach mogły oznaczać okresy poważnych niedoborów żywności.
W takim środowisku organizm bardzo skutecznie magazynujący energię mógł mieć przewagę.
Problem pojawia się wtedy, gdy środowisko zmienia się z:
„jedzenie może się skończyć”
na:
„kaloryczne jedzenie jest dostępne przez cały czas”.
Cecha, która przez tysiące lat mogła pomagać przeżyć, nagle staje się problemem.
Tyle że trzeba tu uważać. „Oszczędny genotyp” przez długi czas był przede wszystkim hipotezą i nie powinno się przedstawiać go jako jedynego ani pewnego wyjaśnienia epidemii otyłości.
Co ciekawe, współczesna genetyka rzeczywiście znajduje jednak ślady, które pasują do części tej historii. W populacjach polinezyjskich odkryto między innymi wariant genu CREBRF związany z wyższym BMI, a badanie opublikowane w 2025 roku znalazło oznaki jego pozytywnej selekcji w okresie odpowiadającym ekspansji Polinezyjczyków przez Pacyfik.
Nie oznacza to oczywiście istnienia jakiegoś prostego „genu otyłości”.
Raczej coś znacznie ciekawszego: możliwe, że współczesne środowisko żywieniowe trafiło na populację częściowo przystosowaną do zupełnie innych warunków.
A kultura?
Dochodzi jeszcze jeden element, o którym łatwo zapomnieć, patrząc wyłącznie na kalorie i geny.
W części tradycyjnych kultur Pacyfiku większe ciało nie miało historycznie tak negatywnych skojarzeń jak we współczesnej kulturze zachodniej. Mogło być wiązane z dobrobytem, statusem, siłą czy atrakcyjnością.
Nie oznacza to oczywiście, że kultura „powoduje otyłość”. Pokazuje raczej, że reakcja społeczeństwa na rosnącą masę ciała może wyglądać inaczej niż tam, gdzie szczupłość od dawna jest bardzo silnie promowanym ideałem.
A kiedy połączy się kulturę, historię kolonialną, gospodarkę, urbanizację, genetykę i zmianę sposobu żywienia, zaczyna być widać, dlaczego szukanie jednej przyczyny nie ma większego sensu.
Najbardziej niezwykłe jest tempo tej zmiany
To chyba najciekawsza część całej historii.
Nie mówimy o społeczeństwach, które „od zawsze były otyłe”.
Wręcz przeciwnie.
Badacze zwracają uwagę, że gwałtowny wzrost otyłości na Nauru czy Wyspach Cooka nastąpił przede wszystkim w drugiej połowie XX wieku. Między 1980 a 2008 rokiem średnie BMI w obu tych populacjach rosło ponad cztery razy szybciej niż średnia światowa.
W ciągu zaledwie kilku pokoleń środowisko, do którego ludzie byli przystosowani przez bardzo długi czas, zostało zastąpione czymś zupełnie innym.
I efekty są ogromne.
Dla przykładu WHO szacuje, że w 2022 roku 62,4% dorosłych mieszkańców Samoa było otyłych.
To już nie jest niewielka różnica statystyczna.
To zmiana obejmująca większość dorosłego społeczeństwa.
I chyba właśnie dlatego Pacyfik jest tak ciekawym przypadkiem
Na początku zagadka wygląda dziwnie.
Jakim cudem ludzie mieszkający na tropikalnych wyspach, otoczeni oceanem, rybami, słońcem i roślinnością, znaleźli się w światowej czołówce otyłości?
Ale „tropikalna wyspa” okazuje się tutaj bardzo mylącym skrótem myślowym.
Dzisiejszy mieszkaniec takiej wyspy nie żyje przecież w pocztówce.
Żyje w globalnej gospodarce.
Jedzenie przypływa kontenerowcem. Tradycyjne rolnictwo traci znaczenie. Praca wymaga mniej ruchu. Tanie kalorie stają się łatwo dostępne. Świeże produkty bywają droższe i trudniejsze do zdobycia niż wysoko przetworzona żywność.
A wszystko to spotyka się z kulturą, historią i prawdopodobnie również pewnymi predyspozycjami biologicznymi.
Paradoks Pacyfiku zaczyna więc znikać.
I zostaje po nim trochę mniej egzotyczny, ale chyba znacznie ciekawszy wniosek:
o tym, co jemy i jak wyglądamy, znacznie częściej decyduje środowisko, w którym żyjemy, niż krajobraz, który widzimy za oknem.
