Na pierwszy rzut oka odpowiedź wydaje się prosta. Szachy wymagają pamięci, koncentracji, planowania, przewidywania ruchów przeciwnika i rozwiązywania problemów, więc zapewne są dobre dla mózgu.
To wszystko jest prawdą, ale to dopiero początek historii.
Szachy od dawna interesują psychologów właśnie dlatego, że pozwalają obserwować, jak człowiek staje się ekspertem. Zasady są stałe, pozycję na planszy można dokładnie odtworzyć, poziom zawodnika łatwo zmierzyć rankingiem, a różnica między początkującym i arcymistrzem jest ogromna.
Dzięki temu szachownica stała się czymś w rodzaju małego laboratorium ludzkiego myślenia.
I okazało się, że arcymistrz wcale nie działa tak, jak można by się spodziewać.
Czy arcymistrz widzi kilkanaście ruchów do przodu?
Popularny obraz dobrego szachisty wygląda mniej więcej tak: patrzy na planszę i w głowie przewija kilkanaście kolejnych ruchów, analizując setki możliwych wariantów.
Czasami rzeczywiście musi policzyć bardzo długą kombinację. Szczególnie w ostrej pozycji, gdy jedna decyzja może zakończyć partię.
Ale przez większość czasu siła dobrego gracza polega na czymś innym.
Już w pierwszej połowie XX wieku holenderski psycholog i szachista Adriaan de Groot badał sposób myślenia zawodników o bardzo różnym poziomie. Pokazywał im pozycję i prosił, żeby głośno opowiadali, co analizują.
Arcymistrzowie nie zawsze przeglądali znacznie więcej ruchów niż słabsi gracze. Za to znacznie częściej od początku interesowali się właściwymi.
Początkujący może spojrzeć na pozycję i zobaczyć dwadzieścia kilka legalnych możliwości:
może ruszyć skoczkiem, przesunąć pionka, zaatakować hetmanem, wymienić wieżę…
Doświadczony gracz bardzo szybko odrzuca większość z nich. Część ruchów wygląda dla niego po prostu źle, zanim jeszcze zacznie je dokładnie liczyć.
Dopiero spośród kilku sensownych kandydatów wybiera te, które warto przeanalizować głębiej.
Czyli przewaga eksperta polega między innymi na tym, że nie musi tracić czasu na rozważanie wszystkiego.
Początkujący i arcymistrz patrzą na tę samą planszę, ale widzą coś innego
To chyba najlepiej pokazuje, co szachy robią z mózgiem.
Początkujący widzi pojedyncze figury.
Król. Wieża. Goniec. Pionek.
Z czasem zaczynają pojawiać się większe struktury.
Otwarta linia. Słaby pionek. Związana figura. Król bez osłony. Typowy układ prowadzący do ataku. Znana struktura pionków.
Mózg przestaje traktować każdy element osobno.
Psychologia poznawcza określa takie grupowanie informacji słowem chunking. W uproszczeniu chodzi o tworzenie większych „pakietów” informacji.
Dobrze widać to poza szachami. Początkujący kierowca przed rondem musi osobno myśleć o kierunkowskazie, biegu, sprzęgle, innych samochodach i znakach. Po latach wiele z tych elementów składa się w jeden znajomy wzorzec sytuacji drogowej.
Podobnie jest z czytaniem. Małe dziecko może analizować litery po kolei. Dorosły widzi od razu całe słowa.
W szachach różnica jest szczególnie łatwa do zmierzenia.
W klasycznych eksperymentach pokazywano zawodnikom przez chwilę pozycję szachową, a następnie proszono o jej odtworzenie.
Silni gracze radzili sobie znakomicie.
Mogłoby się wydawać, że mają po prostu fenomenalną pamięć.
Kiedy jednak figury ustawiano na planszy w sposób przypadkowy, tak aby pozycja nie przypominała normalnej partii, ich przewaga wyraźnie malała.
Nie zapamiętywali więc kilkudziesięciu niezależnych elementów jak aparat fotograficzny. Rozpoznawali znajome układy.
Dla arcymistrza pewna konfiguracja kilku figur może być jedną informacją. Dla początkującego tych samych kilka figur to kilka oddzielnych rzeczy, które trzeba utrzymać w pamięci.
Szachowa intuicja nie bierze się znikąd
To pomaga zrozumieć jeszcze jedną rzecz, która u dobrych graczy czasem wygląda niemal magicznie.
Arcymistrz patrzy na pozycję przez kilka sekund i mówi:
„Tu chyba trzeba zagrać skoczkiem”.
Jeszcze nie policzył wszystkich wariantów. Czasem nawet nie potrafi od razu dokładnie wyjaśnić, dlaczego ten ruch wygląda dobrze.
Potem zaczyna analizować i okazuje się, że pierwsze przeczucie było trafne.
Można to nazwać intuicją, ale w tym przypadku intuicja jest w dużej mierze efektem doświadczenia. Mózg porównuje aktualną sytuację z ogromną liczbą wcześniej widzianych pozycji i wzorców.
Dobry mechanik po kilku sekundach słuchania silnika może powiedzieć, gdzie szukać problemu. Radiolog potrafi bardzo szybko zauważyć coś niepokojącego na obrazie. Doświadczony programista patrzy na fragment kodu i niemal od razu zwraca uwagę na miejsce, które początkującemu niczym się nie wyróżnia.
Ekspert niekoniecznie myśli więcej.
Często po prostu szybciej wie, o czym warto myśleć.
Czyli szachy poprawiają pamięć?
Tak, ale łatwo wyciągnąć z tego zbyt szeroki wniosek.
Wielu dobrych szachistów ma niezwykłą pamięć do pozycji, partii i typowych układów. Nie oznacza to automatycznie, że będą równie dobrze zapamiętywali listę zakupów, nazwiska poznanych ludzi albo przypadkowe ciągi cyfr.
Mózg bardzo dobrze uczy się tego, co regularnie wykorzystuje.
Jeżeli przez lata uczymy go rozpoznawania układów szachowych, będzie wyjątkowo sprawny właśnie w rozpoznawaniu układów szachowych.
To prowadzi do jednego z ważniejszych pytań całej historii.
Czy szachista lepiej radzi sobie również poza szachownicą?
Tutaj odpowiedź robi się mniej efektowna.
Szachy rzeczywiście wymagają planowania, koncentracji, kontrolowania impulsów, oceniania ryzyka i przewidywania odpowiedzi drugiej strony. Nietrudno więc dojść do wniosku, że regularna gra powinna poprawiać te zdolności również w codziennym życiu.
Badania nad tzw. transferem umiejętności pokazują jednak, że sprawa jest bardziej skomplikowana.
Najłatwiej przenoszą się umiejętności na zadania podobne do tych, które ćwiczyliśmy.
Jeżeli ktoś regularnie rozwiązuje kombinacje szachowe, zaczyna coraz lepiej rozwiązywać kombinacje szachowe. Może też poprawić się w innych zadaniach wymagających podobnego rodzaju rozpoznawania wzorców.
Znacznie trudniej wykazać, że ta osoba będzie przez to ogólnie lepiej podejmować decyzje finansowe, prowadzić firmę albo rozwiązywać dowolny problem życiowy.
Rzeczywistość jest zresztą dużo bardziej bałaganiarska niż szachownica. W szachach znamy wszystkie figury, wszystkie reguły i wszystkie legalne ruchy. W życiu często nie znamy nawet wszystkich możliwych opcji, a druga strona nie zawsze działa według przewidywalnych zasad.
Badania nad nauką szachów u dzieci znajdowały czasem poprawę wyników w matematyce czy niektórych testach poznawczych, ale efekty zwykle nie są ogromne, a w części badań trudno oddzielić wpływ samych szachów od wpływu dodatkowych zajęć, nauczyciela, większego zaangażowania czy po prostu ćwiczenia koncentracji.
Szachy rozwijają więc umysł, tylko nie ma dobrych powodów, aby traktować je jak uniwersalne doładowanie inteligencji.
Im więcej się uczymy, tym bardziej mózg oszczędza pracę
Jest tu pewien paradoks.
Na początku nauka szachów potrafi być wyczerpująca. Trzeba pamiętać, jak poruszają się figury, pilnować króla, zauważać ataki, sprawdzać pionki, analizować kolumny i jeszcze próbować zgadnąć, co kombinuje przeciwnik.
Z czasem coraz więcej rzeczy staje się automatycznych.
To właśnie oznacza, że nauka zadziałała.
Jednocześnie można podejrzewać, że dla treningu poznawczego szczególnie wartościowe są momenty, w których nadal trzeba się czegoś uczyć. Nowe motywy, trudniejsi przeciwnicy, analiza własnych błędów czy nieznane pozycje zmuszają mózg do dalszej adaptacji.
Samo powtarzanie bardzo dobrze opanowanej czynności nie stawia już przed nim takiego samego wyzwania.
Nie oznacza to, że początkujący „trenuje mózg bardziej” niż arcymistrz. Tego nie da się tak łatwo zmierzyć. Raczej pokazuje ogólniejszą zasadę: warto od czasu do czasu wychodzić trochę ponad poziom, na którym wszystko dzieje się już automatycznie.
A co ze starzeniem się mózgu?
Tu szachy stają się szczególnie kuszące.
Skoro wymagają pamięci, uwagi i rozwiązywania problemów, może regularna gra chroni przed spadkiem sprawności poznawczej albo nawet demencją?
Aktywność intelektualna jest rzeczywiście wiązana z lepszą kondycją poznawczą w starszym wieku. Szachy, łamigłówki, czytanie, nauka i inne wymagające zajęcia mogą być częścią takiego stylu życia.
Często pojawia się przy tym pojęcie rezerwy poznawczej. Chodzi o zdolność mózgu do radzenia sobie ze zmianami związanymi z wiekiem lub chorobą dzięki bogatemu doświadczeniu i rozwiniętym sposobom przetwarzania informacji.
Problem zaczyna się wtedy, gdy próbujemy przejść od „aktywność umysłowa wydaje się korzystna” do „szachy zapobiegają demencji”.
Na taki wniosek dowody są zbyt słabe.
Trudno też oddzielić przyczynę od skutku. Człowiek, który w wieku 70 lat regularnie gra w szachy, czyta, spotyka się z ludźmi i uczy nowych rzeczy, może różnić się od mniej aktywnej osoby na wiele innych sposobów.
Szachy można więc rozsądnie traktować jako jedną z form dbania o aktywność umysłową. Nie jako szczepionkę przeciw starzeniu mózgu.
Najlepszy trening dla mózgu może wcale nie mieć planszy
Jeśli rozszerzyć pytanie z „czy szachy są dobre dla mózgu?” na „co pomaga utrzymać mózg w dobrej kondycji przez wiele lat?”, proporcje trochę się zmieniają.
Bardzo mocne znaczenie ma aktywność fizyczna. Do tego dochodzą sen, zdrowie układu krążenia, kontakty społeczne i ciągłe uczenie się nowych rzeczy.
To trochę mniej atrakcyjne niż odkrycie jednej magicznej gry, która codziennie zwiększa „moc mózgu” o kilka procent.
Mózg jest jednak częścią organizmu. Spacer, bieganie czy jazda na rowerze mogą mieć dla jego długoterminowego zdrowia równie duże znaczenie jak siedzenie nad trudną pozycją szachową.
W praktyce najlepszy zestaw wygląda więc raczej szeroko: ruch, sen, ludzie, nauka i coś, co regularnie zmusza do myślenia.
Szachy bardzo dobrze pasują do ostatniej części.
A Go i sudoku?
Tutaj warto rozróżnić rzeczy, które potocznie wrzucamy do jednego worka jako „gry logiczne”.
Szachy są pojedynkiem. Trzeba przewidywać działania przeciwnika, oceniać pozycję i planować.
Go ma znacznie prostsze zasady, ale ogromną przestrzeń możliwych pozycji. Dużą rolę odgrywa rozpoznawanie kształtów, relacji przestrzennych i ocena całej planszy.
Sudoku działa inaczej. Nie ma przeciwnika, strategii psychologicznej ani zmieniającej się sytuacji. Jest zamkniętym problemem dedukcyjnym, w którym eliminujemy możliwości aż zostanie właściwe rozwiązanie.
Wszystkie mogą być wymagające, tylko wymagają trochę innych rzeczy.
I właśnie dlatego różnorodność może być ciekawsza niż szukanie jednej „najlepszej gry dla mózgu”.
Dlaczego akurat szachy są badane tak często?
Pomaga w tym ich historia.
Przodków współczesnych szachów zwykle szuka się w indyjskiej czaturandze sprzed około 1500 lat. Gra przeszła później przez Persję, świat arabski i Europę, po drodze wielokrotnie zmieniając zasady.
Przetrwała jednak do czasów, w których można badać mózg za pomocą rezonansu magnetycznego i śledzić ruch gałek ocznych zawodników.
Dla psychologów jest niemal idealna.
Ma proste, jednoznaczne reguły, a jednocześnie tworzy ogromną przestrzeń możliwych sytuacji. Można znaleźć dwóch ludzi siedzących naprzeciwko tej samej planszy, z których jeden widzi kilkadziesiąt figur, a drugi strukturę pełną znajomych problemów, słabości i możliwości.
Szachy stały się więc nie tylko grą, ale także sposobem badania tego, czym właściwie jest doświadczenie.
Więc czy warto grać?
Jeżeli ktoś lubi szachy, powodów jest aż nadto.
Partia wymaga skupienia. Zmusza do podejmowania decyzji. Uczy nowych wzorców. Każe przewidywać konsekwencje i reagować na działania drugiego człowieka. Wraz z doświadczeniem mózg buduje coraz bardziej skomplikowaną bibliotekę sytuacji, które potrafi rozpoznawać niemal automatycznie.
Trzeba tylko uważać z obietnicą, że dzięki temu staniemy się lepsi we wszystkim.
Szachy pokazują coś bardziej konkretnego i chyba ciekawszego: jak bardzo ludzki mózg potrafi wyspecjalizować się w rozwiązywaniu określonego rodzaju problemów.
Po tysiącach rozegranych partii plansza nadal ma 64 pola.
Zmienia się człowiek, który na nią patrzy.
Źródła i dalsza lektura
William G. Chase, Herbert A. Simon – „Perception in Chess” – klasyczne badanie dotyczące pamięci szachowej, rozpoznawania wzorców i grupowania informacji.
Fernand Gobet, Herbert A. Simon – „Templates in Chess Memory: A Mechanism for Recalling Several Boards” – o tym, jak doświadczeni gracze zapamiętują pozycje szachowe.
Badania nad ruchem oczu i ekspertyzą szachową – pokazują między innymi, że doświadczeni gracze szybciej skupiają uwagę na istotnych elementach pozycji.
Giovanni Sala, Fernand Gobet – „Do the Benefits of Chess Instruction Transfer to Academic and Cognitive Skills?” – meta-analiza badań nad tym, czy nauka szachów przekłada się na inne zdolności poznawcze i wyniki szkolne.
Giovanni Sala, Fernand Gobet – przegląd badań nad transferem umiejętności – szersze spojrzenie na problem przenoszenia efektów treningu z jednej dziedziny na inne.
World Health Organization – zalecenia dotyczące ograniczania ryzyka spadku funkcji poznawczych – przegląd znaczenia aktywności fizycznej, poznawczej i innych elementów stylu życia dla zdrowia mózgu.
