Sekwoje olbrzymie imponują rozmiarem, ale sama wysokość nie wyjaśnia jeszcze, dlaczego tak bardzo odstają od większości drzew.
Największe z nich ważą ponad tysiąc ton, mogą żyć przeszło 3000 lat i nadal rosnąć długo po tym, jak osiągną rozmiary wielopiętrowego budynku. Potrafią przeżywać pożary, a ich las wręcz potrzebuje ognia, żeby się odnawiać. Naturalnie występują tylko na niewielkim obszarze Kalifornii, choć po przesadzeniu dobrze radzą sobie również w innych częściach świata.
Do tego dochodzi ich historia z człowiekiem: od rdzennych mieszkańców Sierra Nevada, przez XIX-wieczne ścinanie gigantów na pokaz, aż po powstanie parków narodowych i współczesną ochronę.
Im dłużej przygląda się sekwojom, tym mniej wyglądają po prostu jak bardzo duże drzewa. Ich niezwykłość składa się z kilku cech, z których każda z osobna byłaby ciekawa. Tutaj występują wszystkie naraz.
Największe, ale nie najwyższe
Na początek warto uporządkować jedną rzecz, bo pod nazwą „sekwoja” kryje się więcej niż jeden gatunek.
Bohaterem tego artykułu jest mamutowiec olbrzymi (Sequoiadendron giganteum), często nazywany po prostu sekwoją olbrzymią. To właśnie do tego gatunku należy General Sherman.
Istnieje jednak jego bliska krewna – sekwoja wieczniezielona (Sequoia sempervirens). Rośnie głównie wzdłuż wybrzeża Kalifornii i Oregonu, a najwyższe okazy przekraczają 110 metrów. To do tego gatunku należy Hyperion, najwyższe znane drzewo świata, mające około 116 metrów wysokości.
Mamutowiec olbrzymi jest zwykle niższy, za to znacznie bardziej masywny. Dlatego General Sherman nie bije rekordu wysokości. Jest największym znanym żyjącym drzewem pod względem objętości pojedynczego pnia.
Rozmiar sekwoi trudno ocenić na pierwszy rzut oka, zwłaszcza gdy rośnie wśród innych ogromnych drzew. Liczby pokazują tę skalę znacznie lepiej.
General Sherman ma 83,8 metra wysokości. Obwód pnia przy ziemi przekracza 31 metrów. Jego największa gałąź ma ponad 2 metry średnicy, czyli sama jest grubsza od pni większości drzew spotykanych w zwykłym lesie.
Drzewo starsze od sporej części naszej historii
Trzy tysiące lat brzmi abstrakcyjnie, dopóki nie zacznie się przykładać do tego wydarzeń historycznych.
Sekwoja, która wykiełkowała około 1000 roku p.n.e., pojawiła się, gdy piramidy w Gizie były już bardzo stare, ale klasyczna Grecja jeszcze nie istniała. Aleksander Wielki miał pojawić się dopiero za kilkaset lat. Rzym dopiero zaczynał swoją historię. Chrześcijaństwo, islam, państwo polskie, wyprawy Kolumba, rewolucja przemysłowa i samochody należały do odległej przyszłości.
W tym czasie drzewo robiło mniej więcej to samo każdego roku: wypuszczało nowe pędy, pogrubiało pień, pobierało wodę z gleby i przeżywało kolejne zimy.
Nie istnieje przy tym żaden pojedynczy sekret długowieczności sekwoi. Jest raczej cały zestaw cech, które wyjątkowo dobrze do siebie pasują.
Dojrzałe drzewa mają bardzo grubą, włóknistą korę. Ich korzenie są płytkie, ale mogą rozchodzić się na dziesiątki metrów od pnia, tworząc rozległą sieć. Dorosłe sekwoje są też stosunkowo odporne na wiele chorób i owadów.
Nie oznacza to jednak, że po trzech tysiącach lat umierają ze starości w taki sposób, jak można by to sobie wyobrazić u zwierzęcia. Ogromne sekwoje częściej przegrywają z uszkodzeniami, chorobami korzeni, ekstremalnym pożarem albo po prostu z grawitacją.
Po kilku tysiącach lat nawet bardzo solidne drzewo ma za sobą sporo przygód.
Czy sekwoja naprawdę się nie pali?
Jedno z najbardziej rozpowszechnionych wyobrażeń o sekwojach mówi, że są właściwie niepalne.
To przesada.
Drewno i kora sekwoi mogą się palić. Dorosłe drzewa są jednak znakomicie przystosowane do przeżywania pożarów, które dla wielu innych gatunków byłyby katastrofalne.
Kora sekwoi może mieć około 46 centymetrów grubości. Jest włóknista i dobrze izoluje żywe tkanki znajdujące się głębiej. U starszych drzew dolne gałęzie znajdują się wysoko nad ziemią, więc zwykły pożar powierzchniowy ma utrudnioną drogę do korony.
Na starych sekwojach często widać ogromne, czarne blizny. Niektóre drzewa przeszły przez wiele pożarów i dalej rosną.
Ogień ma jednak w ich życiu jeszcze jedną rolę.
Sekwoje nie tylko potrafią go przeżyć. Ich las potrzebuje go do odnawiania się.
Las, któremu przez pewien czas za bardzo pomagaliśmy
Nasiono sekwoi olbrzymiej jest zaskakująco małe. Ma rozmiary mniej więcej płatka owsianego.
Z takiego drobiazgu może po kilku tysiącach lat powstać pień ważący ponad tysiąc ton.
Problem w tym, że młoda sekwoja jest znacznie bardziej wybredna od starej. Potrzebuje dużo światła i odsłoniętej gleby mineralnej. W gęstym lesie przykrytym grubą warstwą ściółki ma niewielkie szanse.
Pożar rozwiązuje oba problemy.
Spala część ściółki, usuwa konkurencyjne rośliny i tworzy prześwity w koronach. Gorące powietrze wysusza też stare szyszki, które mogą pozostawać zamknięte na drzewie przez wiele lat. Po pożarze otwierają się i wysypują nasiona dokładnie tam, gdzie warunki do kiełkowania nagle stały się znacznie lepsze.
Przez co najmniej dwa tysiące lat pożary powierzchniowe pojawiały się w lasach sekwojowych regularnie, w wielu miejscach co kilka lub kilkadziesiąt lat. Część powstawała naturalnie, część była celowo wzniecana przez rdzennych mieszkańców tych terenów, którzy używali ognia do zarządzania krajobrazem.
W XIX i XX wieku człowiek zaczął skutecznie je tłumić.
Intencja wydawała się oczywista: skoro ogień niszczy las, trzeba chronić las przed ogniem.
Po wielu dekadach okazało się, że w gajach sekwojowych zaczyna brakować młodych sekwoi. Bez okresowych pożarów pod drzewami gromadziło się też coraz więcej martwego drewna i gęstej roślinności.
Dzisiaj zarządcy parków celowo stosują kontrolowane wypalanie. Ogień wrócił więc jako jedno z narzędzi ochrony lasu przed… ogniem.
Ogień, który pomaga, i ogień, który zabija
Tu pojawił się jednak nowy problem.
Sekwoje ewoluowały w świecie częstych pożarów o różnej intensywności. Współczesne połączenie nagromadzonego przez dziesięciolecia paliwa w lesie, długotrwałych susz i rosnących temperatur może prowadzić do pożarów znacznie bardziej gwałtownych.
I wtedy nawet półmetrowa warstwa kory przestaje wystarczać.
W latach 2020-2021 trzy wielkie pożary w Sierra Nevada mogły zabić od 13 do 19 procent wszystkich dużych sekwoi olbrzymich żyjących na Ziemi. W ciągu dwóch sezonów zginęły tysiące drzew, z których część przetrwała wcześniej setki lat regularnych pożarów.
Dobrze pokazuje to, jak łatwo uprościć hasło „sekwoje potrzebują ognia”. Potrzebują określonego rodzaju zaburzeń, do których ich las przystosowywał się przez tysiące lat. Ściana ognia przechodząca przez wysuszony i przepełniony paliwem las jest czymś zupełnie innym.
Sekwoje nie zostały odkryte w XIX wieku
W opowieściach o sekwojach często pojawia się rok 1852 i Augustus T. Dowd, który natknął się na ogromne drzewa w dzisiejszym Calaveras Big Trees State Park.
Określenie „odkrył sekwoje” jest wygodne, ale mocno europejskie w sposobie patrzenia na historię.
Tereny Sierra Nevada były zamieszkane i użytkowane przez rdzennych mieszkańców długo przed przybyciem osadników. Dzisiejsze parki Sequoia i Kings Canyon leżą na ziemiach związanych między innymi z ludami Mono, Yokuts, Tübatulabal, Paiute i Western Shoshone. Ludzie korzystali z tych terenów, przemieszczali się przez nie i świadomie kształtowali krajobraz za pomocą ognia. Ich potomkowie nadal utrzymują związki z tymi ziemiami.
Dowd zrobił coś innego. Sprawił, że wiadomość o gigantycznych drzewach dotarła do społeczeństwa amerykańskich osadników.
Początkowo część ludzi zwyczajnie mu nie wierzyła.
Nic dziwnego. Bez fotografii, internetu i filmów opowieść o drzewie szerokim jak dom mogła brzmieć jak kolejna historia człowieka, który wrócił z gór i trochę go poniosło.
Dowd zabrał więc innych do gaju.
Okazało się, że wcale nie przesadzał.
Zobaczyli gigantyczne drzewo. Postanowili je ściąć
Jedna z pierwszych sekwoi, które zrobiły furorę wśród przybyszów, została nazwana Discovery Tree.
Żeby pokazać światu, z czym mają do czynienia, postanowiono ją ściąć.
Pięciu ludzi pracowało nad tym przez 22 dni. Nie dysponowali nawet piłą zdolną objąć tak wielki pień, więc wiercili w nim kolejne otwory, aż drzewo w końcu runęło.
Fragmenty kory i pnia przewieziono do San Francisco, a następnie do Nowego Jorku. Tam część widzów uznała całą rzecz za mistyfikację. Samo drzewo było tak absurdalnie duże, że nawet jego prawdziwe fragmenty wyglądały jak element oszustwa.
Niedługo później podobny los spotkał sekwoję nazwaną Mother of the Forest. Tym razem drzewa nie ścięto od razu. Zdarto z niego około 60 ton kory aż do wysokości ponad 35 metrów, aby zrekonstruować jego zewnętrzny kształt na wystawie.
Drzewo pozbawione tak ogromnej części kory obumarło.
Dzisiaj brzmi to jak kompletny absurd. W połowie XIX wieku nie istniał jednak jeszcze współczesny sposób myślenia o ochronie przyrody. Gigantyczne drzewo było jednocześnie naukową osobliwością, atrakcją turystyczną, potencjalnym surowcem i czymś, na czym dało się zarobić.
Tysiące lat wzrostu, kilka dni pracy
Sekwoje zaczęto również normalnie wycinać.
Problem polegał na tym, że stare mamutowce nie były szczególnie wdzięcznym materiałem dla drwali. Ich drewno jest stosunkowo kruche. Gdy kilkudziesięciometrowy pień ważący setki ton uderzał o ziemię, potrafił roztrzaskać się pod własnym ciężarem. Część ogromnego drzewa po prostu się marnowała.
Z takiej historii pochodzi Walter Fry.
W 1888 roku Fry pracował jako drwal. Razem z czterema innymi mężczyznami przez kilka dni ścinał wielką sekwoję. Po jej przewróceniu policzył słoje.
Drzewo miało około 3266 lat.
Kilka dni pracy zakończyło życie organizmu, który wykiełkował ponad tysiąc lat przed powstaniem Cesarstwa Rzymskiego.
Dwa lata później Fry podpisał petycję w sprawie utworzenia parku chroniącego sekwoje. Później sam związał swoje życie z Sequoia National Park i został jego pierwszym cywilnym superintendentem.
Zmiana podejścia do tych lasów następowała więc czasem bardzo dosłownie na jednym pniaku.
Park narodowy dla drzewa
W 1890 roku prezydent Benjamin Harrison podpisał ustawę powołującą Sequoia National Park.
Był to drugi park narodowy w historii Stanów Zjednoczonych po Yellowstone i pierwszy utworzony specjalnie w celu ochrony żywego organizmu. Tym organizmem była sekwoja olbrzymia.
Na początku ochrona wydawała się prosta: nie pozwolić ludziom ścinać wielkich drzew.
Z czasem okazało się, że można zachować wszystkie stare sekwoje i jednocześnie powoli zepsuć las, w którym żyją. Tłumienie pożarów utrudniało pojawianie się nowych drzew. Drogi, hotele, parkingi i ruch turystyczny zmieniały otoczenie gajów.
Współczesna ochrona sekwoi obejmuje więc cały ekosystem. W Giant Forest usunięto setki budynków, przywracano naturalne tereny, a kontrolowane pożary stały się normalnym narzędziem zarządzania lasem.
Samo otoczenie drzewa płotkiem okazało się trochę za mało ambitnym planem na kolejne trzy tysiące lat.
Dlaczego sekwoje rosną naturalnie tylko w Kalifornii?
Przy całej swojej odporności sekwoja olbrzymia ma zaskakująco mały naturalny zasięg.
Dziko występuje w około 75 odizolowanych gajach rozmieszczonych na pasie długości około 420 kilometrów na zachodnich stokach Sierra Nevada. Cały naturalny obszar występowania zajmuje tylko około 14 tysięcy hektarów.
To niewiele jak na gatunek, który stał się jednym z symboli amerykańskiej przyrody.
Sekwojom odpowiada tam szczególne połączenie warunków: górski klimat, zimowa pokrywa śnieżna zapewniająca wodę, suche lata, odpowiednia gleba i regularne pożary.
Ich niewielki dzisiejszy zasięg jest też pozostałością znacznie dłuższej historii. Drzewa spokrewnione ze współczesnymi sekwojami rosły kiedyś na dużych obszarach półkuli północnej. Wraz ze zmianami klimatu ich zasięg kurczył się, aż pozostały między innymi niewielkie refugia w Kalifornii.
Co prowadzi do dość oczywistego pytania.
Skoro sekwoje zostały zepchnięte do niewielkiej części Kalifornii, czy mogą rosnąć gdzie indziej?
Europejskie sekwoje są dopiero młode
Mogą. I rosną.
Sekwoje olbrzymie sprowadzono do Europy w XIX wieku. Szczególnie popularne stały się w Wielkiej Brytanii, gdzie sadzono je w parkach, ogrodach i przy wielkich posiadłościach.
W 2024 roku naukowcy z University College London i Royal Botanic Gardens, Kew zbadali brytyjskie sekwoje za pomocą skanowania laserowego. W dwóch z trzech analizowanych lokalizacji rosły w tempie porównywalnym z drzewami w ich naturalnym środowisku w Kalifornii.
Najwyższy z przebadanych okazów miał już prawie 55 metrów.
Brzmi imponująco, dopóki nie spojrzy się na ich wiek.
Najstarsze brytyjskie sekwoje posadzono około 160 lat temu.
Jeśli drzewo może żyć ponad trzy tysiące lat, taki okaz jest dopiero na początku swojej drogi.
Nie wiadomo, czy europejskie sekwoje kiedykolwiek osiągną rozmiary General Shermana. Przez następne stulecia zmieni się klimat, mogą pojawić się nowe choroby, susze i ekstremalne zjawiska pogodowe. Nie da się też po 160 latach obserwacji przewidzieć losów drzewa w perspektywie dwóch czy trzech tysiącleci.
Ale z biologicznego punktu widzenia nie widać dziś powodu, dla którego przynajmniej część z nich nie miałaby dalej rosnąć przez bardzo długi czas.
Drzewo posadzone przez kogoś w europejskim parku w XIX wieku może więc wciąż stać tam w roku 2500. Jeśli będzie miało szczęście, być może również w 3000.
A wtedy nadal nie będzie szczególnie stare jak na sekwoję.
Źródła i dalsza lektura
National Park Service – The General Sherman Tree
Dane o rozmiarach, objętości i przyroście największej sekwoi świata.
The General Sherman Tree – NPS
National Park Service – Giant Sequoias and Fire
O roli pożarów, odnawianiu lasu i skutkach wieloletniego tłumienia ognia.
Giant Sequoias and Fire – NPS
U.S. Forest Service – Giant Sequoia, Silvics of North America
Szczegółowe opracowanie biologii, wzrostu, zasięgu i ekologii Sequoiadendron giganteum.
Giant Sequoia – U.S. Forest Service
California State Parks – Calaveras Big Trees: Park History
Historia Discovery Tree, Mother of the Forest i początków turystyki związanej z sekwojami.
Calaveras Big Trees – Park History
National Park Service – Native Americans of the Southern Sierra
O rdzennych społecznościach związanych z terenami dzisiejszych parków Sequoia i Kings Canyon.
Native Americans of the Southern Sierra – NPS
University College London – Giant sequoias are a rapidly growing feature of the UK landscape
Badanie wzrostu sekwoi olbrzymich w Wielkiej Brytanii i wyniki skanowania drzew posadzonych w XIX wieku.
Giant sequoias in the UK – UCL
