W grudniu 1971 roku dwa Range Rovery ruszyły z Alaski w stronę Ziemi Ognistej. Plan zakładał przejechanie obu Ameryk z północy na południe, mniej więcej 29 tysięcy kilometrów.
Sama odległość była ogromna, ale prawdziwy problem znajdował się niemal dokładnie pośrodku.
Między Panamą a Kolumbią Panamericana nagle się urywa. Dalej znajduje się Darién Gap – obszar lasów tropikalnych, bagien, rzek i gór, przez który do dziś nie prowadzi droga łącząca obie Ameryki.
Ekspedycja mogła zrobić to, co robi większość podróżników również dzisiaj: wysłać samochody statkiem do Kolumbii i kontynuować jazdę po drugiej stronie.
Brytyjczycy postanowili przeprowadzić Range Rovery przez Darién.
Zajęło im to około stu dni.
Nowy samochód i bardzo stary problem
Range Rover był wtedy zupełną nowością. Rover wprowadził go na rynek w 1970 roku, zaledwie rok przed rozpoczęciem ekspedycji.
Miał łączyć możliwości terenowego Land Rovera z komfortem auta, którym dało się normalnie podróżować na długich dystansach. Wyprawa przez dwie Ameryki była więc dla producenta doskonałym testem i jeszcze lepszą reklamą.
Ekspedycją dowodził major John Blashford-Snell z Royal Engineers, brytyjskich wojsk inżynieryjnych. Nie była to wyprawa kilku zapaleńców z namiotem i zapasem konserw. W przygotowania i późniejszą przeprawę zaangażowali się brytyjscy żołnierze, saperzy, łącznościowcy, mechanicy, lekarze i naukowcy, a także ludzie i instytucje z Panamy, Kolumbii oraz Stanów Zjednoczonych.
W najtrudniejszej części operacji brało udział około 60 osób. Do transportu zaopatrzenia wykorzystywano samolot, śmigłowce, łodzie i konie juczne.
Na zdjęciach z wyprawy widać przede wszystkim dwa Range Rovery. W rzeczywistości za ich przejazdem stała niewielka operacja wojskowa.
Pierwszy Range Rover prawie odpada jeszcze w Kanadzie
Samochody wyruszyły z Anchorage na Alasce pod koniec 1971 roku i ruszyły na południe przez Kanadę.
Jeszcze zanim dotarły do tropików, jeden z Range Roverów zaliczył poważne czołowe zderzenie ze stojącą ciężarówką.
Wyglądało na to, że dla tego samochodu wyprawa właśnie się skończyła.
Został jednak odbudowany i wrócił na trasę. Kilka miesięcy później ten sam samochód miał przedzierać się przez dżunglę, pływać na prowizorycznych tratwach i przejeżdżać po dwóch aluminiowych drabinach rozłożonych nad wąwozami.
Wypadek w Kanadzie okazał się więc tylko rozgrzewką.
W Darién wszystko zaczęło działać inaczej
Ekspedycja dotarła do Panamy w styczniu 1972 roku.
Brytyjczycy liczyli na początek pory suchej. Deszcze jednak nie chciały się skończyć.
Zamiast względnie suchego tropikalnego lasu dostali głębokie, lepkie błoto. Blashford-Snell porównywał później teren do pól nad Sommą z czasów I wojny światowej.
Szybko okazało się też, że sprzęt przygotowany właśnie z myślą o trudnym terenie może mieć problemy większe niż zwykłe samochody.
Saperzy zabrali ze sobą dwa niewielkie pojazdy gąsienicowe, które miały pomagać w transporcie wyposażenia. W Darién błoto wciskało się w mechanizmy gąsienic, a potem zasychało tak mocno, że maszyny przestawały działać.
Zostały porzucone.
Range Rovery również zaczęły sprawiać kłopoty.
Za dobre opony
Samochody wyposażono w duże terenowe opony przeznaczone do jazdy po bagnach.
Przyczepność była znakomita.
Niestety aż za dobra.
Gdy koło zapadało się w głębokie błoto i przestawało się obracać, silnik V8 nadal próbował przekazywać na nie moment obrotowy. Samochody były przy tym mocno przeciążone sprzętem.
Zaczęły pękać elementy układu napędowego.
W źródłach pojawiają się kolejne awarie mechanizmów różnicowych, półosi i tylnego napędu. Blashford-Snell po latach wspominał nawet o dziewięciu uszkodzonych tylnych osiach. Przy jednej z awarii elementy przekładni miały przebić podłogę samochodu.
Problem stał się na tyle poważny, że do Panamy przyleciał inżynier Rovera.
Samochody odciążono, zmieniono rozłożenie sprzętu i zrezygnowano z ogromnych opon bagiennych na rzecz bardziej standardowego ogumienia terenowego.
Nowiutki Range Rover nie przejechał więc Darién w stylu „włączamy napęd 4×4 i jedziemy”.
Ekspedycja w praktyce odkrywała granice samochodu w trakcie wyprawy.
Wtedy kupili starego Land Rovera po dachowaniu
Kiedy Range Rovery miały największe problemy, zastępca dowódcy Kelvin Kent znalazł w Panamie starego Land Rovera Series II.
Samochód wcześniej dachował.
Ekipa kupiła go, zdjęła dach, drzwi, tylną klapę i wszystko, bez czego można było się obejść. Chodziło o jedno: miał być możliwie lekki.
Następnie ciężki amerykański śmigłowiec przeniósł go do dżungli.
Rozbity i odchudzony Land Rover został nazwany Pathfinderem. Jechał przed Range Roverami, wożąc saperów, narzędzia i materiały potrzebne do przygotowywania kolejnego fragmentu przejścia.
Jest w tym pewna ironia. Jednym z celów wyprawy było pokazanie możliwości nowego Range Rovera, a w najgorszym terenie niezwykle przydatny okazał się stary Land Rover, z którego wcześniej zdjęto pół nadwozia.
Blashford-Snell przyznawał później, że w takich warunkach lżejszy samochód był po prostu lepszym narzędziem.
Oni właściwie nie jechali drogą
Najłatwiej pomylić się właśnie tutaj.
Darién nie był wtedy bardzo złą drogą.
Nie było żadnej drogi.
Jeżeli przed samochodem znajdował się gęsty las, trzeba było wyciąć przejście. Jeśli pojawiał się wąwóz, należało zbudować przeprawę. Przy większych przeszkodach używano pił mechanicznych, materiałów wybuchowych i wyciągarek.
Według wojskowego magazynu „Soldier”, który opisywał wyprawę jeszcze w 1972 roku, lekkie konstrukcje służące do przekraczania wąwozów wykorzystano ponad 400 razy.
Jednym z podstawowych elementów wyposażenia Range Roverów były długie aluminiowe drabiny przewożone na dachach.
W razie potrzeby zdejmowano je, układano równolegle nad wyrwą i samochód powoli wjeżdżał na nie kołami.
Na archiwalnych zdjęciach Range Rover wygląda wtedy trochę tak, jakby ktoś próbował przeprowadzić dwutonowy samochód po dwóch przerośniętych drabinach z garażu.
Po przejechaniu przeszkody ludzie zabierali drabiny i nieśli je dalej.
Do następnej dziury.
I następnej.
Tak przez tygodnie.
Kilkaset metrów i koniec dnia
W późniejszych wspomnieniach jeden z kierowców, Gavin Thompson, zwracał uwagę na coś, czego zdjęcia nie pokazują.
Monotonię.
Spektakularnie wygląda samochód zawieszony nad przepaścią albo płynący na tratwie. Większość czasu nie składała się jednak z takich scen.
To były godziny wycinania przejścia, zaczepiania lin, pracy wyciągarki, noszenia drabin i wyciągania samochodu z błota.
Czasem całodzienny wysiłek dawał pół mili postępu.
Następnego ranka zaczynali od nowa.
Dlatego określenie „około stu dni przez Darién” działa na wyobraźnię lepiej, kiedy przestanie się patrzeć na nie jak na zwykły czas podróży.
Na normalnej drodze 160 kilometrów można zrobić w dwie godziny.
Im przesunięcie dwóch samochodów przez ten obszar zajmowało miesiące.
Devil’s Switchback
Jednym z najgorszych fragmentów miał być odcinek pomiędzy okolicami Púcuro a granicą z Kolumbią, nazywany przez uczestników Devil’s Switchback.
Teren prowadził ostro w górę i w dół, przez zbocza, doliny i wąwozy.
Sam Pathfinder spadł tam do wąwozu. Podczas przeprawy uszkodzono również część cennych aluminiowych drabin.
W takich miejscach pytanie przestawało brzmieć: „czy Range Rover tędy przejedzie?”.
Najpierw trzeba było ustalić, czy da się stworzyć cokolwiek, po czym samochód będzie mógł przejechać.
Samochody zaczęły pływać
Darién to nie tylko las i błoto. Przez region przepływa wiele rzek.
Przy większych przeprawach ekspedycja używała dmuchanych łodzi Avon. Łączono je ze sobą, na górze kładziono aluminiowe drabiny i tworzono prowizoryczną platformę.
Range Rover wjeżdżał na coś takiego i cały zestaw przeprawiano na drugą stronę.
Do czasu, kiedy jeden z samochodów wpadł do rzeki.
Według relacji Gavina Thompsona nurt złapał tratwę i przechylił konstrukcję. Range Rover zsunął się do wody.
Thompson wydostał się przez otwarte okno.
Auto wyciągnięto później wyciągarką. Trzeba było usunąć wodę z silnika, skrzyni biegów i mostów, wykręcić świece i wymienić olej.
Świeży olej zrzucono z powietrza.
Range Rover ponownie uruchomiono i pojechał dalej.
Według Thompsona jednym z niewielu elementów, których nie udało się uratować, był magnetofon kasetowy.
Zaopatrzenie też nie mogło przyjechać drogą
Problem z ekspedycją w miejscu pozbawionym drogi jest dość oczywisty: nie można wysłać ciężarówki z częściami, paliwem i jedzeniem.
Zapasy trafiały do ekipy samolotami, śmigłowcami, łodziami, na spadochronach, końmi i na plecach ludzi.
W operacji wykorzystywano między innymi lekki samolot de Havilland Beaver oraz 27 koni jucznych.
Kiedy psuł się samochód, potrzebne części potrafiły więc rozpocząć własną podróż przez pół świata, zanim dotarły do mechaników stojących gdzieś w panamskiej dżungli.
Wyprawa miała dwa Range Rovery, ale do przesuwania ich na południe potrzebowała całego systemu logistycznego.
Dżungla zaczynała wygrywać z ludźmi
Samochody można było naprawiać.
Z ludźmi bywało trudniej.
Wysoka temperatura, wilgoć, owady, deszcz i ciągłe przemoczenie zaczęły zbierać swoje żniwo.
W relacjach pojawia się określenie „jungle foot”. Stopy przez wiele godzin pozostawały mokre, skóra miękła i ulegała uszkodzeniom, a zwykłe chodzenie stawało się bolesne.
Współczesna wyprawie relacja wojskowa podawała, że choroby wyeliminowały 32 uczestników, których trzeba było ewakuować łodziami, samolotem lub śmigłowcami.
Były też węże, malaria i tropikalne infekcje.
Nie wszystkie opowieści uczestników po ponad pięćdziesięciu latach da się dziś idealnie pogodzić. W jednej relacji pojawia się ukąszenie przez bushmastera, w innej przez fer-de-lance. W obu przypadkach ofiarę uratował gruby skórzany but.
Przy takich szczegółach pamięć uczestników potrafi się po latach różnić.
Ogólny obraz jest jednak dość jasny. Darién nie był problemem tylko dla samochodów.
Pięciu ludzi nie wróciło
Podczas przeprawy wydarzyła się również tragedia.
Łódź przewożąca członków ekspedycji przewróciła się w pobliżu ujścia rzeki. Według relacji opublikowanej w „Soldier” kilka miesięcy później na pokładzie znajdowali się brytyjski kapitan Jeremy Groves, kolumbijski oficer oraz pięciu Kolumbijczyków.
Groves i oficer przeżyli.
Pięciu pozostałych ludzi utonęło.
Niektóre późniejsze wspomnienia Blashford-Snella podają trochę inne liczby i wspominają także o innych ofiarach związanych z przemocą w regionie. Przy historii tej wyprawy warto więc oddzielać relacje spisane niemal na bieżąco od anegdot opowiadanych kilkadziesiąt lat później.
Śmierć pięciu Kolumbijczyków jest jednak potwierdzona również przez zastępcę dowódcy ekspedycji Kelvina Kenta.
Za zdjęciami terenówek w błocie kryła się wyprawa, która miała również swoją bardzo realną cenę.
Wraki poprzedników
W kwietniu 1972 roku ekspedycja natknęła się w dżungli na pozostałości samochodów należących do wcześniejszej amerykańskiej wyprawy.
Były to Chevrolety Corvair, które próbowały pokonać Darién na początku lat 60.
Nie wszystkie wydostały się z dżungli.
Po ponad dwóch miesiącach własnej walki Brytyjczycy zobaczyli więc wśród roślinności wraki samochodów ludzi, którzy mierzyli się z tym samym problemem dekadę wcześniej.
To również przypomina, że ekspedycja z 1971 roku nie była pierwszą próbą przeprowadzenia samochodów przez Darién. Inne pojazdy pokonywały ten region wcześniej.
Brytyjczycy próbowali czegoś większego: włączyć Darién w jedną wyprawę prowadzącą przez obie Ameryki.
Bagno Atrato
Kiedy udało się przedostać przez górzystą część Darién, nie oznaczało to jeszcze powrotu na asfalt.
Po stronie kolumbijskiej czekały ogromne podmokłe obszary związane z rzeką Atrato.
Tutaj samochody ponownie trafiały na tratwy. W niektórych miejscach gęsta roślinność wodna była tak trudna do pokonania, że trzeba było torować przejścia przy pomocy pił mechanicznych, a według części relacji także materiałów wybuchowych.
Po stu dniach znowu pojawiła się droga
Za moment zakończenia najtrudniejszej części ekspedycji przyjmuje się koniec kwietnia 1972 roku.
Po około stu dniach walki z Darién Range Rovery znalazły się po kolumbijskiej stronie regionu i w końcu wróciły na normalniejsze drogi.
Cała wyprawa nagle przyspieszyła.
To chyba jedna z najbardziej wymownych rzeczy w całej historii.
Przez trzy miesiące pokonanie kilkuset metrów mogło oznaczać pełny dzień pracy.
Po wyjeździe z Darién samochody ponownie zaczęły robić setki kilometrów dziennie.
Brytyjczycy ruszyli przez Amerykę Południową, nadrabiając czas stracony w dżungli.
Na początku czerwca dotarli na Ziemię Ognistą.
Po około sześciu miesiącach od wyjazdu z Alaski oba Range Rovery znalazły się na drugim końcu obu Ameryk.
Co właściwie udowodnili?
Najłatwiej byłoby opowiedzieć tę historię jako legendę niezniszczalnego Range Rovera.
Tyle że prawdziwa historia jest lepsza.
Range Rovery psuły się. Trzeba było zmieniać opony, odciążać samochody, wymieniać elementy napędu i sprowadzać części. Jeden wpadł do rzeki. Drugi wcześniej niemal zakończył życie na ciężarówce w Kanadzie.
Do pomocy potrzebowały starego Land Rovera, saperów, dziesiątek ludzi, samolotu, śmigłowców, koni, łodzi, wyciągarek i setek prowizorycznych przepraw.
Ekspedycja nie udowodniła więc, że wystarczy mieć dobry samochód terenowy, aby przejechać przez Darién.
Pokazała raczej skalę wysiłku potrzebnego, żeby przesunąć dwa samochody przez miejsce, w którym natura nie przygotowała dla nich niczego przypominającego drogę.
Źródła i dalsza lektura
- British Motor Museum – archiwalne materiały i fotografie British Trans-Americas Expedition
- Imperial War Museums – filmowe materiały z przeprawy przez Darién
- „Soldier”, sierpień 1972 – współczesna wyprawie relacja brytyjskiej armii
- John Blashford-Snell, The Hundred Days of Darién
- John Carroll, Making the Range Rover Legend: The 1971-72 British Trans-Americas Expedition
- Dunsfold Collection – historia i dokumentacja Range Roverów wykorzystanych podczas ekspedycji
- Kelvin Kent – fotografie i wspomnienia zastępcy dowódcy wyprawy
- późniejsze wspomnienia Johna Blashford-Snella i Gavina Thompsona dotyczące przeprawy przez Darién
