Konkurs Chopinowski kojarzyłem od dawna, ale raczej jako jedno z tych wydarzeń kulturalnych, o których co jakiś czas mówi się w wiadomościach. Pianiści grają Chopina, jury wybiera najlepszego, ktoś dostaje nagrodę. Dopiero kiedy zacząłem zwracać na niego większą uwagę, okazało się, że skala całego przedsięwzięcia jest trochę inna, niż zakładałem.
Przede wszystkim Konkurs Chopinowski nie odbywa się co roku. Trzeba czekać na niego pięć lat. Zjeżdżają na niego młodzi pianiści z całego świata, transmisje oglądają miliony ludzi, a znalezienie się w finale może całkowicie zmienić dalszą karierę muzyka.
Do tego wszyscy przez kilka tygodni grają utwory jednego człowieka, który nie żyje od połowy XIX wieku.
Skąd właściwie wziął się pomysł na taki konkurs i dlaczego akurat ten organizowany w Warszawie stał się jednym z najważniejszych wydarzeń pianistycznych świata?
Konkurs jako sposób na uratowanie Chopina
Pomysł narodził się w latach 20. XX wieku. Pianista i pedagog Jerzy Żurawlew zauważył rzecz, która z dzisiejszej perspektywy może brzmieć dość dziwnie: muzyka Chopina wcale nie miała wtedy zagwarantowanej wiecznej popularności.
Po I wojnie światowej zmieniały się gusta, pojawiały się nowe kierunki w muzyce, a Chopin zaczął być przez część młodych pianistów traktowany jako coś należącego do poprzedniej epoki. Żurawlew chciał ponownie zainteresować ich jego twórczością.
Zauważył jednocześnie, że młodych ludzi przyciąga rywalizacja. Sportowe turnieje cieszyły się ogromną popularnością, więc pomyślał: dlaczego nie zrobić podobnego turnieju pianistycznego?
Pierwszy Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina rozpoczął się w Warszawie 23 stycznia 1927 roku. Wystartowało 26 pianistów z ośmiu krajów. Wygrał 19-letni Lew Oborin ze Związku Radzieckiego, a wśród uczestników znalazł się również młody Dmitrij Szostakowicz, który później zasłynął przede wszystkim jako kompozytor.
Już wtedy założenie było nietypowe. Nie chodziło o znalezienie pianisty, który najlepiej zagra wszystko od Bacha po współczesnych kompozytorów. Chodziło o sprawdzenie, kto potrafi najlepiej zrozumieć i zinterpretować Chopina.
I ta zasada przetrwała do dziś.
Dlaczego tylko raz na pięć lat?
Pięcioletni odstęp nie jest współczesnym zabiegiem marketingowym, który miał sztucznie uczynić konkurs bardziej wyjątkowym. Pierwsze edycje odbyły się w 1927, 1932 i 1937 roku, więc taki rytm ustalono właściwie od początku.
Później wszystko przerwała II wojna światowa. Konkurs powrócił w 1949 roku i stopniowo ponownie wszedł w pięcioletni cykl. Wyjątkiem była między innymi edycja planowana na 2020 rok, którą z powodu pandemii przełożono na 2021.
Pięć lat ma również praktyczny sens. Przygotowanie pianisty do takiego konkursu trwa latami, sam proces kwalifikacji jest ogromny, a organizacja wydarzenia obejmuje przesłuchania, jury, orkiestry, transmisje i późniejsze trasy koncertowe laureatów.
Rzadkość dodatkowo robi swoje. Gdyby Konkurs Chopinowski odbywał się każdego roku, prawdopodobnie stałby się po prostu jednym z wielu wydarzeń sezonu muzycznego. Pięć lat sprawia, że dla kolejnego pokolenia pianistów pojawia się właściwie jedna albo dwie realne szanse na występ w odpowiednim wieku.
Czy to rzeczywiście światowa czołówka?
Tak, choć trudno stworzyć obiektywny ranking konkursów muzycznych i powiedzieć, że jeden jest bezwzględnie „najważniejszy”.
Konkurs Chopinowski należy jednak do najstarszych i najbardziej prestiżowych konkursów pianistycznych świata. Jest również jednym z założycieli World Federation of International Music Competitions, organizacji skupiającej najważniejsze międzynarodowe konkursy muzyczne. Sama federacja opisuje warszawski konkurs jako jedno z najważniejszych wydarzeń muzycznych na świecie. (wfimc.org)
Obok niego istnieją między innymi Konkurs Królowej Elżbiety w Brukseli, Konkurs Van Cliburna w Stanach Zjednoczonych, Konkurs im. Czajkowskiego, konkurs w Leeds czy Konkurs im. Busoniego.
Jest zresztą wiele konkursów noszących nazwiska kompozytorów: Beethovena, Liszta, Czajkowskiego czy Busoniego. Samo nazwisko w nazwie nie oznacza jednak zazwyczaj, że uczestnicy mogą grać wyłącznie muzykę patrona.
W Warszawie właśnie tak jest.
Przez kilka tygodni naprawdę grają tylko Chopina
Od pierwszej edycji repertuar Konkursu Chopinowskiego składa się wyłącznie z utworów Fryderyka Chopina.
Na początku może się wydawać, że to ograniczenie ułatwia sprawę. Skoro trzeba nauczyć się jednego kompozytora, zakres jest przecież mniejszy.
W praktyce działa to niemal odwrotnie.
Pianista musi pokazać się w etiudach wymagających ogromnej sprawności technicznej, w nokturnach, mazurkach, polonezach, balladach, sonatach i innych formach, a w finale dochodzą koncerty fortepianowe z orkiestrą.
Nie wystarczy więc nauczyć się kilku efektownych utworów. Jury przez kolejne etapy obserwuje, czy uczestnik potrafi odnaleźć się w bardzo różnych częściach twórczości Chopina.
A ponieważ wszyscy grają tego samego kompozytora, różnice pomiędzy pianistami zaczynają być bardzo wyraźne.
Dwie osoby mogą zagrać te same nuty, w tym samym tempie i bez pomyłek, a efekt będzie zupełnie inny. Pojawiają się różnice w sposobie prowadzenia melodii, użyciu pedału, dynamice, rytmie, frazowaniu czy w tym, ile swobody pianista pozwala sobie wobec zapisu nutowego.
I tu pojawia się podstawowy problem wszystkich konkursów artystycznych: jak właściwie obiektywnie ocenić, kto gra „lepiej”?
Kto o tym decyduje?
Na szczęście nie jest tak, że grupa polskich profesorów siedzi w Warszawie i przyznaje nagrody Polakom.
Jury jest międzynarodowe. W XIX Konkursie Chopinowskim w 2025 roku liczyło 17 osób, a przewodniczył mu Amerykanin Garrick Ohlsson, zwycięzca konkursu z 1970 roku. W składzie byli pianiści i pedagodzy między innymi z Polski, Japonii, Chin, Francji, Argentyny, Kanady i Stanów Zjednoczonych.
To nie usuwa oczywiście problemu subiektywności.
Muzyka nie jest skokiem w dal. Nie można zmierzyć interpretacji mazurka i ogłosić, że jeden pianista uzyskał 8,42, a drugi 8,39.
Organizatorzy próbują więc ograniczać konflikty interesów. Juror nie ocenia na przykład uczestnika, który jest lub niedawno był jego uczniem. Wprowadzono również mechanizm korygowania ocen skrajnie odbiegających od średniej pozostałych jurorów. Po konkursie publikowane są szczegółowe wyniki głosowania.
Mimo tego spory są właściwie wpisane w naturę takiego wydarzenia.
Konkurs, na którym jurorka wyszła w proteście
Najbardziej znany przypadek wydarzył się w 1980 roku.
Jednym z uczestników był Jugosłowianin Ivo Pogorelić. Grał Chopina w sposób bardzo indywidualny, dla jednych wizjonerski, dla innych przesadzony i zbyt daleki od tradycji.
Nie przeszedł do finału.
Zasiadająca w jury Martha Argerich, zwyciężczyni konkursu z 1965 roku i już wtedy jedna z największych pianistek świata, uznała decyzję za tak niezrozumiałą, że zrezygnowała z dalszego udziału w pracach jury. Inni jurorzy również publicznie wyrażali zdziwienie, a Pogorelić stał się sensacją konkursu mimo braku miejsca w finale.
Co ciekawe, sam konkurs normalnie miał zwycięzcę. Został nim Wietnamczyk Đặng Thái Sơn.
Historia Pogorelicia dobrze pokazuje ograniczenie każdego konkursu muzycznego. Jury może wyłonić laureata, ale nie może ostatecznie zdecydować, która interpretacja przetrwa próbę czasu ani który uczestnik zrobi największą karierę.
Konkurs może jednak wystrzelić pianistę w świat
Lista zwycięzców pokazuje, dlaczego młodzi pianiści traktują Warszawę tak poważnie.
Maurizio Pollini wygrał w 1960 roku. Martha Argerich w 1965. Garrick Ohlsson w 1970. Krystian Zimerman w 1975. Później zwyciężali między innymi Stanisław Bunin, Yundi Li, Rafał Blechacz, Yulianna Avdeeva, Seong-Jin Cho i Bruce Liu. W ostatniej edycji, w 2025 roku, zwyciężył Amerykanin Eric Lu, który dziesięć lat wcześniej, jako zaledwie 17-latek, zdobył w Warszawie IV nagrodę.
Sama nagroda pieniężna jest przy tym tylko częścią wygranej. Laureaci dostają zaproszenia do sal koncertowych, propozycje nagrań i międzynarodowe trasy. Po konkursie z 2025 roku zorganizowana trasa laureatów objęła ponad 30 miast w 15 krajach na czterech kontynentach.
W 2025 roku do konkursu zgłosiło się rekordowe 642 pianistów. Do głównego konkursu dostały się ostatecznie 84 osoby z 20 krajów.
To już trochę tłumaczy, dlaczego samo przejście kolejnych etapów ma znaczenie nawet bez zwycięstwa.
A gdzie w tym wszystkim są Japończycy?
Oglądając Konkurs Chopinowski, łatwo zauważyć ogromną liczbę uczestników i słuchaczy z Azji, a szczególnie silną obecność Japonii.
Początek tej historii jest dużo starszy, niż można by przypuszczać.
Już w 1937 roku w konkursie wystąpiły dwie Japonki, Chieko Hara i Miwa Kai. Były pierwszymi uczestniczkami z Azji. Hara zrobiła w Warszawie takie wrażenie, że otrzymała nagrodę publiczności.
Po wojnie zainteresowanie muzyką fortepianową w Japonii szybko rosło. Rozwijała się edukacja muzyczna, a firmy Yamaha i Kawai nie tylko produkowały fortepiany, ale również budowały wokół nich system szkół muzycznych. Wraz ze wzrostem zamożności coraz więcej rodzin mogło pozwolić sobie na instrument i naukę dzieci.
Potem przyszły sukcesy.
Hiroko Nakamura zajęła czwarte miejsce w 1965 roku. Pięć lat później Mitsuko Uchida zdobyła drugą nagrodę. W latach 80. liczba japońskich uczestników była już tak duża, że zagraniczna prasa zaczęła pisać o japońskiej fascynacji konkursem. W 1985 roku wystartowało aż 26 pianistów z Japonii. Zwycięstwo Stanisława Bunina wywołało później w Japonii coś na kształt muzycznej gorączki, podsycanej również przez transmisje telewizyjne. (classicmusic.tokyo)
Ta tradycja trwa do dzisiaj.
Jest przy tym pewien paradoks: mimo ogromnej obecności Japonii na Konkursie Chopinowskim Japończyk nigdy jeszcze nie zdobył pierwszej nagrody.
W 1970 roku druga była Mitsuko Uchida, a w 2021 Kyohei Sorita również zdobył drugą nagrodę. Aimi Kobayashi zajęła wtedy czwarte miejsce. W 2025 roku Shiori Kuwahara zdobyła IV nagrodę ex aequo z Chinką Tianyao Lyu.
Japonia nie tyle „dominuje” więc wyniki, ile wyjątkowo mocno uczestniczy w całej kulturze otaczającej Chopina.
Kto rzeczywiście jest najmocniejszy?
Przez większą część XX wieku ogromną rolę odgrywała szkoła pianistyczna Związku Radzieckiego. Już pierwszy konkurs wygrał Lew Oborin, w 1937 Jakow Zak, a radzieccy i rosyjscy pianiści przez dziesięciolecia regularnie pojawiali się na podium.
Silna była oczywiście również Polska. Wygrywali Halina Czerny-Stefańska, Adam Harasiewicz, Krystian Zimerman i Rafał Blechacz.
Od końca XX wieku coraz mocniej widać natomiast Azję Wschodnią. Yundi Li z Chin wygrał w 2000 roku, Seong-Jin Cho z Korei Południowej w 2015, a chińscy, koreańscy i japońscy pianiści stanowią dziś znaczną część uczestników. W eliminacjach do edycji 2025 najliczniejsza była reprezentacja Chin, a dalej znajdowały się Korea Południowa i Japonia.
Trudno więc mówić o jednym kraju, który „ma patent na Chopina”. W różnych okresach działały różne szkoły pianistyczne, a konkurs sam stał się miejscem spotkania tych tradycji.
Zimerman naprawdę zniknął po zwycięstwie?
Krystian Zimerman jest tu dobrym przykładem tego, jak łatwo powstają legendy.
Wygrał Konkurs Chopinowski w 1975 roku jako 18-latek i jego kariera rzeczywiście ruszyła natychmiast. Wkrótce występował z najważniejszymi orkiestrami i dyrygentami świata, podpisał kontrakt z Deutsche Grammophon, a rok po konkursie pracował w Paryżu z Arturem Rubinsteinem.
Nie jest więc prawdą, że wygrał konkurs i niemal przestał koncertować.
Jeszcze w latach 90. dawał średnio około 45 koncertów rocznie. Z czasem zaczął jednak występować rzadziej i coraz bardziej selektywnie.
Powód dobrze pasuje do jego sposobu pracy.
Zimerman od dziesięcioleci podróżuje ze swoim fortepianem, zna się na jego mechanice i sam dostosowuje instrument do sali. Analizował akustykę ponad 200 sal koncertowych i przechowuje ich parametry, aby wiedzieć, jak przygotować instrument przed występem. Jak sam tłumaczy, fortepian i sala tworzą właściwie jeden układ.
Potrafi też miesiącami przygotowywać program recitalu i niechętnie nagrywa coś tylko po to, żeby zwiększać własną obecność na rynku.
Jest z tym związana prawdziwa historia, która brzmi jak legenda. Po zamachach z 11 września jeden z jego zmodyfikowanych fortepianów został zniszczony przez służby bezpieczeństwa na lotnisku JFK w Nowym Jorku. Podejrzenia wzbudziły materiały i kleje użyte w instrumencie. Podczas późniejszej podróży jego kolejny fortepian był zatrzymywany przez kilka dni do kontroli.
Nie dlatego jednak Zimerman koncertuje mniej. Jest po prostu przykładem artysty, który po osiągnięciu pozycji pozwalającej mu grać praktycznie wszędzie zaczął coraz częściej korzystać z możliwości powiedzenia „nie”.
Dlaczego ten konkurs nadal działa?
Początkowo wydawało mi się, że Konkurs Chopinowski jest po prostu polskim, bardzo prestiżowym konkursem muzycznym. To prawda, ale niepełna.
Przez prawie sto lat powstało wokół niego coś większego. Kolejne pokolenia pianistów grają ten sam repertuar, więc można porównywać nie tylko uczestników jednej edycji, ale całe epoki interpretowania Chopina. Nagrania Polliniego, Argerich, Zimermana, Blechacza czy Cho nie są wyłącznie dokumentacją tego, kto kiedyś zdobył pierwszą nagrodę. Nadal się ich słucha.
Jednocześnie konkurs wciąż potrafi wywoływać spory, bo nie udało się znaleźć wzoru matematycznego na dobrą interpretację muzyki. Być może właśnie dlatego kilkutygodniowe słuchanie kolejnych osób grających utwory tego samego kompozytora nie stało się po stu latach zupełnie przewidywalne.
Nuty są te same. Wynik za każdym razem okazuje się inny.
Źródła
- Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, oficjalna historia i archiwum Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina. (chopincompetition.pl)
- World Federation of International Music Competitions, materiały dotyczące Konkursu Chopinowskiego i historii federacji. (wfimc.org)
- Chopin Competition, oficjalne wyniki, regulaminy i punktacja jury XIX Konkursu w 2025 roku. (chopincompetition.pl)
- Lisa McCormick, „Pogorelich at the Chopin: Towards a Sociology of Competition Scandals”, Chopin Review. (czasopisma.nifc.pl)
- Materiały dotyczące recepcji Chopina i Konkursu Chopinowskiego w Japonii, w tym publikacje Japanese Music Association i Japan Foreign Policy Forum. (classicmusic.tokyo)
- Wywiady i materiały biograficzne dotyczące Krystiana Zimermana, między innymi Deutsche Grammophon i BR-Klassik. (deutschegrammophon.com)
