Pompeje kojarzą się z jednym bardzo mocnym obrazem: wybucha Wezuwiusz, na miasto spada popiół, ludzie próbują uciekać i nagle wszystko zostaje zatrzymane. Potem mijają prawie dwa tysiące lat, archeolodzy odkopują ulice i znajdują mieszkańców dokładnie tam, gdzie dopadła ich katastrofa.
Ten obraz nie jest całkowicie błędny. Tyle że prawdziwa historia Pompejów była znacznie bardziej rozciągnięta w czasie i trochę bardziej skomplikowana.
Nie było jednej chwili, w której całe miasto zastygło. Katastrofa trwała niemal dobę. Wielu mieszkańców zdążyło uciec. Ludzie ginęli na różne sposoby i w różnych momentach. A słynne postacie, które dziś oglądamy w Pompejach, wcale nie są skamieniałymi ciałami.
Mimo tego określenie „miasto zatrzymane w czasie” ma w sobie sporo prawdy.
Najpierw z nieba zaczęły spadać kamienie
Wezuwiusz wybuchł w 79 roku naszej ery. Dokładna data nadal jest przedmiotem dyskusji. Tradycyjnie mówiło się o 24 sierpnia, ale znaleziska archeologiczne wskazywały również na jesień, prawdopodobnie październik. Nowsze analizy rękopisów Pliniusza Młodszego ponownie wzmocniły argumenty za sierpniem. Najbezpieczniej więc pozostać przy samym roku 79.
Sam początek katastrofy znamy częściowo dzięki Pliniuszowi Młodszemu. Obserwował erupcję z Misenum, około 30 kilometrów od Wezuwiusza, i wiele lat później opisał ją w listach do historyka Tacyta. To właśnie od jego relacji pochodzi określenie „erupcja pliniańska” dla wybuchów tworzących ogromną kolumnę materiału wulkanicznego.
Nad Wezuwiuszem wyrosła chmura sięgająca kilkudziesięciu kilometrów wysokości. Wiatr skierował znaczną część wyrzucanego materiału w stronę Pompejów.
I tutaj pierwszy ważny szczegół: Pompejów nie zalała lawa.
Na miasto zaczął spadać przede wszystkim pumeks, czyli lekka, porowata skała powstająca z gwałtownie stygnącej magmy. Razem z drobniejszym materiałem wulkanicznym opadał przez wiele godzin. Warstwa na ulicach rosła mniej więcej o kilkanaście centymetrów na godzinę.
Po pewnym czasie chodzenie musiało przypominać przedzieranie się przez coraz głębszy śnieg, tyle że zamiast śniegu wszędzie leżały kamyki.
Ostatecznie w wielu miejscach nagromadziło się około 2,5-2,8 metra pumeksu. Sam pojedynczy kawałek był lekki, ale kilka metrów takiego materiału na dachu już nie. Dachy zaczęły się walić, a wraz z nimi fragmenty budynków. Część mieszkańców zginęła właśnie wtedy, przygnieciona w domach, w których próbowała przeczekać erupcję.
Wielu ludzi zdążyło uciec
To mocno zmienia obraz miasta, które miałoby zostać całkowicie zaskoczone.
Od początku opadu pumeksu do najbardziej niszczącej fazy minęło około kilkunastu godzin. Ludzie mieli więc czas, żeby zobaczyć, że dzieje się coś bardzo złego, zabrać najpotrzebniejsze rzeczy i ruszyć poza miasto.
Najprawdopodobniej wielu właśnie tak zrobiło.
Nie wiemy dokładnie, ilu mieszkańców miały Pompeje. Szacunki są bardzo rozbieżne, od około 10 tysięcy do ponad 20 tysięcy. Liczba znalezionych dotychczas ofiar to około 1150-1300 osób.
Nie da się więc wyliczyć prostego procentu ocalałych, ale wszystko wskazuje na to, że większość mieszkańców przeżyła erupcję, ponieważ opuściła miasto wcześniej.
Pozostali mogli nie mieć takiej możliwości, mogli nie wiedzieć, dokąd uciekać albo uznać, że bezpieczniej będzie przeczekać sytuację w domu. Niektórzy prawdopodobnie próbowali uciekać dopiero później. Ciała znajdowano zarówno wewnątrz budynków, jak i na ulicach oraz drogach prowadzących poza miasto.
W nocy Pompeje były już miejscem w dużej części opuszczonym, pogrążonym w ciemności i zasypanym metrami pumeksu.
A najgorsze jeszcze nie nadeszło.
Potem zeszły prądy piroklastyczne
Kolumna erupcyjna unosząca się nad Wezuwiuszem zaczęła się zapadać.
Powstały wtedy prądy piroklastyczne, czyli szybko poruszające się mieszaniny bardzo gorącego gazu, popiołu i fragmentów skał. Mogą przemieszczać się z prędkością dziesiątek, a nawet ponad stu kilometrów na godzinę i rozlewać się po terenie podobnie jak lawina.
Pierwsze takie prądy zniszczyły położone bliżej wulkanu Herkulanum. Nad ranem kolejne dotarły do Pompejów.
Dla ludzi, którzy nadal znajdowali się w mieście, szanse były już minimalne.
Badacze spierają się o dokładny mechanizm śmierci części ofiar. W grę wchodzi zarówno ekstremalne gorąco, jak i wdychanie gorącego popiołu i gazów. Warunki nie były wszędzie identyczne, a budynki mogły częściowo osłaniać znajdujących się w nich ludzi.
Niektóre osoby zginęły też wcześniej wskutek zawalania się budynków. Badania opublikowane w 2024 roku wskazują nawet, że podczas samej erupcji dochodziło do silnych wstrząsów sejsmicznych, które dodatkowo niszczyły mury.
Katastrofa Pompejów składała się więc z kilku nakładających się zagrożeń: opadu pumeksu, walących się budynków, trzęsień ziemi i w końcu prądów piroklastycznych.
A skąd w takim razie ci słynni ludzie?
Gdy patrzymy na zdjęcia z Pompejów, widzimy całe postacie. Człowiek leży na boku. Ktoś inny ma podkurczone nogi. Widać twarz, dłonie, fałdy ubrania.
Łatwo uznać, że są to ciała pokryte warstwą popiołu, który stwardniał niczym beton.
Tak naprawdę większość tego, co oglądamy, jest gipsem.
Po śmierci ciało zostało otoczone drobnym materiałem wulkanicznym. Z czasem tkanki miękkie się rozłożyły, ale otaczająca je warstwa zdążyła stwardnieć.
W ziemi pozostawała więc pusta przestrzeń dokładnie tam, gdzie wcześniej znajdowało się ciało. W środku mogły pozostać kości, fragmenty ubrania albo innych przedmiotów.
Przez wiele lat archeolodzy podczas wykopalisk natrafiali na takie dziwne pustki i nie bardzo wiedzieli, co z nimi zrobić.
W 1863 roku kierujący wykopaliskami Giuseppe Fiorelli postanowił wlać do jednej z nich płynny gips.
Kiedy gips stwardniał i usunięto otaczający go materiał wulkaniczny, pojawiła się postać człowieka.
W ten sposób powstały słynne odlewy pompejańskich ofiar.
Niektóre zachowują zadziwiające szczegóły: zarys twarzy, sandałów, ubrania czy palców. W środku części odlewów nadal znajdują się prawdziwe kości.
Tylko że te pozy nie zawsze znaczą to, co nam się wydaje
Przez dziesięciolecia wokół poszczególnych odlewów powstawały historie.
Ta kobieta osłania dziecko. Tamci ludzie to rodzina. Ta osoba zasłania twarz przed popiołem.
Problem w tym, że wygląd odlewu nie zawsze pozwala powiedzieć coś takiego.
Współczesne badania tomograficzne pokazały, że część odlewów była w przeszłości modyfikowana. Kości czasami przesuwano albo usuwano, stosowano metalowe wzmocnienia, a niektóre pozycje poprawiali konserwatorzy.
Jeszcze mocniej pokazało to badanie DNA opublikowane w 2024 roku.
Jedna ze słynnych grup była przez lata opisywana jako rodzina: rodzice i dzieci. Analiza genetyczna wykazała, że osoby te nie były ze sobą spokrewnione.
Postać ze złotą bransoletą obejmującą dziecko tradycyjnie przedstawiano jako matkę. DNA pokazało, że był to mężczyzna, który nie był biologicznie spokrewniony z dzieckiem.
Pompeje zachowały więc prawdziwy moment śmierci, ale część historii, które później dopisaliśmy do poszczególnych ludzi, powstała już w naszej wyobraźni.
Czy całe miasto naprawdę zniknęło?
Po erupcji Pompeje znajdowały się pod kilkoma metrami materiału wulkanicznego.
Nie oznacza to jednak, że wszyscy natychmiast zapomnieli, gdzie leżało miasto.
Ocaleni wracali. Poszukiwano kosztowności i przydatnych materiałów, kopano tunele, wydobywano marmur, kamienie czy metalowe elementy instalacji. Najnowsze badania wskazują nawet, że w części ruin ludzie mieszkali prowizorycznie jeszcze przez kilka stuleci.
Z czasem pozostałości coraz bardziej znikały pod ziemią i roślinnością. Teren był uprawiany. Wzgórze nad dawnym miastem określano jako La Civita, czyli mniej więcej „miasto”, więc jakaś pamięć o dawnych zabudowaniach prawdopodobnie przetrwała.
Tyle że nie istniało już widoczne starożytne miasto z ulicami i domami.
Można było chodzić po polach, nie zdając sobie sprawy, że kilka metrów niżej biegnie rzymska ulica.
Przypadkowe odkrycie
Pod koniec XVI wieku architekt Domenico Fontana budował w tym miejscu kanał i natrafił na starożytne mury, freski oraz napisy.
Ale wtedy nie nastąpiło wielkie: „O Boże, znaleźliśmy Pompeje!”.
Kanał zbudowano i sprawa właściwie ucichła.
Na prawdziwe odkopywanie Pompeje musiały poczekać do XVIII wieku.
W 1748 roku, z inicjatywy króla Neapolu Karola Burbona, rozpoczęły się prace na wzgórzu Civita. Początkowo nawet nie było pewności, jakie miasto właściwie znaleziono.
Dopiero w 1763 roku odkryta inskrypcja pozwoliła jednoznacznie potwierdzić: to Pompeje.
Pierwsi archeolodzy zachowywali się trochę jak poszukiwacze skarbów
W XVIII wieku archeologia wyglądała inaczej niż dzisiaj.
Najbardziej interesowały rzeźby, mozaiki, freski i kosztowne przedmioty, które można było umieścić w królewskich kolekcjach. Znaleziska uznawane za mniej wartościowe często ignorowano, a część wykopów ponownie zasypywano.
Dopiero później zaczęto traktować Pompeje jak kompletne stanowisko archeologiczne.
I właśnie kompletność jest tu kluczowa.
W normalnym starożytnym mieście dom zostaje przebudowany. Potem zburzony. Na jego miejscu powstaje coś nowego. Materiały wykorzystuje się ponownie. Ulice zmieniają przebieg. Po kilkuset latach zostają fragmenty fundamentów.
W Pompejach ten proces został gwałtownie przerwany.
Dlatego zachowało się coś znacznie więcej niż ruiny reprezentacyjnych budowli.
W Pompejach zostało zwykłe życie
Możemy wejść do domu bogatego mieszkańca i zobaczyć jego ogród, mozaiki oraz malowidła.
Kilka ulic dalej znajduje się piekarnia.
Jeszcze gdzie indziej lokal, w którym sprzedawano jedzenie i napoje. W Pompejach odkryto około 80 takich miejsc, nazywanych dziś thermopolia. Jeden z najlepiej zachowanych lokali ma ladę z dużymi otworami na naczynia, a wewnątrz znaleziono pozostałości jedzenia.
Na ścianach przetrwały tysiące napisów.
Są reklamy kandydatów startujących w wyborach, ogłoszenia o walkach gladiatorów, wyznania miłosne, obelgi, rachunki i zwykłe bazgroły.
Na ulicach nadal można zobaczyć koleiny pozostawione przez wozy. Są fontanny, warsztaty, łaźnie, teatry, amfiteatr, dom publiczny i publiczne place.
Zachowały się naczynia, lampy oliwne, biżuteria, narzędzia, resztki jedzenia i przedmioty codziennego użytku.
Dlatego Pompeje mówią o starożytnym Rzymie trochę inaczej niż wielkie świątynie i cesarskie pałace. Pokazują miejsce, w którym ktoś rano piekł chleb, ktoś prowadził sklep, ktoś pisał na ścianie, a ktoś właśnie remontował dom.
Obok Pompejów istnieje jeszcze jedno miasto zatrzymane przez ten sam wulkan
Herkulanum leżało bliżej Wezuwiusza, ale wiatr podczas erupcji kierował pumeks przede wszystkim w stronę Pompejów.
Dlatego przebieg katastrofy był tam inny.
Na Herkulanum spadło niewiele pumeksu. Za to znacznie wcześniej dotarły tam prądy piroklastyczne. Miasto zostało przykryte warstwą materiału sięgającą miejscami około 20 metrów.
Warunki sprawiły, że zachowały się tam rzeczy, które w Pompejach przeważnie zniknęły.
Drewno.
Łóżka.
Drzwi.
Fragmenty dachów.
Jedzenie.
A nawet papirusy.
W słynnej Willi Papirusów odnaleziono setki zwęglonych zwojów. Są dziś odczytywane metodami pozwalającymi zajrzeć do ich wnętrza bez fizycznego rozwijania.
Pompeje zachowały ogromną część miasta. Herkulanum zachowało miejscami więcej szczegółów jego wnętrza.
I tak, można tam dzisiaj normalnie pojechać
To chyba odpowiedź na pytanie, które jako pierwsze przyszło mi do głowy: czy Pompeje są dziś po prostu stanowiskiem archeologicznym, które ogląda się zza płotu?
Nie.
To ogromny teren, po którym naprawdę się chodzi.
Starożytne miasto miało około 66 hektarów. Odsłonięto mniej więcej 44 hektary, czyli około dwóch trzecich całości. Pozostała część nadal znajduje się pod ziemią.
Zwiedzający spacerują oryginalnymi ulicami. Można wejść do części domów, oglądać freski, piekarnie, łaźnie, teatry, forum, amfiteatr i thermopolia. Można również zobaczyć odlewy ofiar.
Nie wszystko jest dostępne jednocześnie. Poszczególne domy są otwierane i zamykane ze względu na prace konserwatorskie, a wiele najcenniejszych zabytków przeniesiono do Narodowego Muzeum Archeologicznego w Neapolu.
Obok starożytnego stanowiska istnieje również współczesne włoskie miasto Pompei.
Można więc nocować w normalnym hotelu, wyjść rano na śniadanie, a chwilę później przejść przez bramę i znaleźć się na ulicy sprzed prawie dwóch tysięcy lat.
Jedna trzecia miasta nadal czeka pod ziemią
Można by pomyśleć, że skoro archeolodzy wiedzą, gdzie znajduje się reszta Pompejów, wystarczy ją odkopać.
W praktyce coraz częściej właśnie tego się nie robi.
Dopóki budynek pozostaje pod kilkoma metrami ziemi i materiału wulkanicznego, jest stosunkowo dobrze chroniony. Po odsłonięciu zaczynają działać deszcz, wiatr, słońce, rośliny i miliony turystów.
Każdy odkopany dom staje się kolejnym zabytkiem, który trzeba konserwować właściwie bez końca.
Dlatego współczesne wykopaliska często prowadzi się tam, gdzie jest to potrzebne do zabezpieczenia terenu albo gdzie można odpowiedzieć na konkretne pytanie naukowe.
Reszta może spokojnie zostać pod ziemią.
Za kilkadziesiąt lat archeolodzy prawdopodobnie będą dysponować metodami, których dziś jeszcze nie mamy.
Wezuwiusz nadal tam stoi
Ostatnia erupcja Wezuwiusza miała miejsce w marcu 1944 roku.
Od tamtej pory wulkan pozostaje w stanie spoczynku i obecnie obowiązuje najniższy, zielony poziom alertu. Jest jednak stale monitorowany.
Powód jest prosty.
Wokół Wezuwiusza mieszkają dziś setki tysięcy ludzi.
Oficjalna włoska strefa czerwona obejmuje 25 gmin i około 670 tysięcy mieszkańców. W przypadku oznak zbliżającej się dużej erupcji plan zakłada ich ewakuację.
Czy Pompeje zostały więc zatrzymane w czasie?
W pewnym sensie tak, tylko nie w taki sposób, jaki podsuwa wyobraźnia.
Nie wszyscy mieszkańcy zginęli. Wielu uciekło. Katastrofa trwała wiele godzin. Część ludzi zginęła pod zawalonymi dachami, inni dopiero następnego ranka. Po erupcji ocaleni wracali po rzeczy, a ruiny przez stulecia były przeszukiwane.
Same słynne postacie nie są zachowanymi ciałami, lecz odlewami pustek, które ciała pozostawiły w stwardniałym popiele.
A mimo to pod ziemią przetrwało coś, czego normalnie prawie nigdy nie dostajemy od archeologii: ogromny fragment prawdziwego miasta ze sklepami, piekarniami, domami, napisami na ścianach i śladami codziennych zajęć jego mieszkańców.
I chyba właśnie dlatego Pompeje robią takie wrażenie. Można tam wejść na ulicę i przez chwilę łatwo zapomnieć, że ludzie, którzy chodzili po niej wcześniej, żyli niemal dwa tysiące lat temu.
Źródła i dalsza lektura
- Pliniusz Młodszy, Listy 6.16 i 6.20 – najważniejsza starożytna relacja naocznego świadka erupcji.
- Giuseppe Luongo, Annamaria Perrotta, Claudio Scarpati i in., „Impact of the AD 79 explosive eruption on Pompeii”, Journal of Volcanology and Geothermal Research, 2003 – rekonstrukcja przebiegu katastrofy oraz analiza rozmieszczenia i przyczyn śmierci ofiar.
- Parco Archeologico di Pompei – oficjalne materiały dotyczące wykopalisk, odlewów, historii stanowiska i nowych odkryć: https://pompeiisites.org/
- Estelle Lazer i in., „Inside the casts of the Pompeian victims”, Papers of the British School at Rome, 2021 – współczesne badania wnętrza odlewów.
- Emanuele Pilli i in., „Ancient DNA challenges prevailing interpretations of the Pompeii plaster casts”, Current Biology, 2024 – badania DNA podważające część tradycyjnych interpretacji odlewów.
- Dipartimento della Protezione Civile oraz INGV – Osservatorio Vesuviano – informacje o współczesnym monitoringu Wezuwiusza i planach ewakuacji: https://rischi.protezionecivile.gov.it/ oraz https://www.ov.ingv.it/
- UNESCO, Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata – opis stanowisk wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa: https://whc.unesco.org/en/list/829
